PHẦN I
LIÊN QUAN TỪ CHỨNG TIỂU ĐƯỜNG VÀ BỆNH THẬN MÃN TÍNH
TRÁI THẬN VÀ ĐƠN VỊ LỌC NHỎ NHẤT NEPHRON
Chào bạn đọc
Lục phủ ngũ tạng, cơ quan nào cũng là người bạn chí cốt trung thành hay thậm xưng hơn đó là "nô lệ" trung thành cho chúng ta.
Có cường điệu chăng khi người ta tính ra trái tim ta đập khoảng 100,000 nhịp đập mỗi ngày (cho người bình thường non 70 nhịp tim/ phút) và như vậy có chừng 2.5 tỷ nhịp trong một đời người nếu sống trung bình 70 tuổi!
Rồi ta nghĩ thêm, trung bình một người lớn có chưng 5,6 lít máu luân lưu tuần hoàn trong cơ thê và trái tim ta đã bơm đẩy cho ta một lượng máu tính chung là 1,000,000 barrels (158 triệu lít) tuần hoàn luân lưu trong 1 đời người. Số dung tích luân lưu tổng cộng máu đó có thể đổ đầy 3 thùng loại Super Tank -thứ thùng chứa lớn nhất...
Những con số mà cá nhân chúng ta ít ai nghĩ tới và khi tính toán theo con số toán học thì quả thật "công ơn" người "nô lệ" trong bản thân ta quá vĩ đại, quá lớn!
Bệnh thận mãn tính (chronic kidney disease-CKD) thông thường phá triển khá chậm và cho ít triệu chứng ban đầu cho ta đề phòng. Sự phát triển bệnh lý chậm như thế khiến nhiều người không đề phòng được chứng THẬN MÃN TÍNH (CKD) cho đến khi căn bệnh bắt chúng ta phải đi đến tình trạng LỌC MÁU hay ngay cả THAY THẬN để sống còn.
Như thế ngay từ lúc ban đầu bạn mắc chứng tiểu đường bạn phải đi kiểm soát đều đặn về THẬN. Điều này khá đơn giản cho bác sĩ thời gian đầu tiên do chỉ khám nghiệm MÁU và THỬ NƯỚC TIỂU mà thôi. Đi thử dò về bệnh thận sớm để nhận ra CKD càng sớm chừng nào tốt chừng đó do chữa trị đầu tiên sẽ sớm có công hiệu hơn là đến tình trạng trễ tràng phải LỌC MÁU hay THAY THẬN
Bệnh Thận Mãn Tính xảy ra khá thông thường với ai mắc chứng tiểu đường. Tỷ lệ 1 trên 3 người mắc tiểu đường thường gặp phải CKD. Tất cả HAI loại bệnh tiểu đường TYPE 1 và TYPE 2) đều đưa đến bệnh thận mãn tính CKD
theo National Kidney Foundation (NKF) thì có tới 37 triệu người lớn tại Mỹ mắc phải chứng đau thận kinh niên CKD. Đi theo dõi và khám phá ra bệnh sớm có thể giúp ta rất nhiều. Bệnh tim là nguyên nhân hàng đầu của ca tử vong cho những ai mắc chứng thận kinh niên. Cũng theo cơ quan này Tiểu Đường và Cao Máu là 2 nguyên nhân chủ yếu gây ra bệnh thận kinh niên. Tương quan qua lại thì bệnh thận kinh niên cũng gây ra cao máu (high blood presure/ hypertension)
TẠI SAO TIỂU ĐƯỜNG GÂY RA BỆNH THẬN
Mỗi trái thận của chúng ta được cấu tạo từ hàng triệu bộ lọc rất nhỏ gọi là nephrons. Mỗi trái thận người lớn có khoảng 1 triệu nephrons. Do lượng đường cao trong máu như thế theo thời gian nó làm hỏng các mạch máu ở thận cũng như phá các nephron nói trên khiến thận không còn hoạt động tốt như bình thường. Nhiều người mắc bệnh tiểu đường dĩ nhiên hay bị song song chứng huyết áp cao (hypertension), hai chứng này đều gây hại cho thận.
Bệnh thận mãn tính có nhiều thời gian để phát triển và cái khó là it dấu hiệu hoặc triệu chứng sớm nào trong giai đoạn đầu cho ta đề phòng. Chúng ta sẽ không biết mình bị CKD trừ khi có bác sĩ khám thường xuyên cho bạn.
LÀM SAO CHÚNG TA GIỮ TRÁI THẬN MẠNH KHỎE
Hai trái thận quả thật là hai người bạn mệt nhoài phục vụ cho thân thể chúng ta nếu ta nghĩ đến nhiệm vụ của "hai người bạn" này mỗi ngày phải lọc tới 200 lít máu cho mnh!. Nếu dung lượng trung bình người lớn khoảng 5 lít máu thì hai người bạn này mỗi ngày phải lọc tới 40 vòng tuần hoàn máu qua thận để cho ta không còn cặn bã nào trong máu. Nói thế chúng ta cũng không phụ các cơ quan khác. Từ tim phổi gan ...cho đến da thịt...chúng là người bạn trung thành nhất trong đời.
Chúng ta có thể giữ thận làm việc tốt và có sức khỏe cho chúng bằng cách cố gắng GIỮ LƯỢNG ĐƯỜNG MÁU TỐT, HUYẾT ÁP TỐT
*HUYẾT ÁP người lớn (dưới 140/90)
* LƯỢNG CHOLESTEROL TỐT (high density lipoprotein -HDL trên 40mg/decilit
(cholesterol xấu low density lipoprotein- LDL giữ dưới 100mg/DL-
Giữ được điều này rất quan trọng do nó còn giúp ích cho trái TIM chúng ta được khỏe cũng như bảo vệ cho mạch máu chúng ta. Cao đường, cao máu cao cholesterol là nguyên nhân hàng đầu gây BỆNH TIM và ĐỘT QUỴ
TIỀN TIỂU ĐƯỜNG (prediabetes) và BỆNH THẬN
Nếu chúng ta bị tiền tiểu đường, hành động ngăn ngừa tiểu đường loại HAI là bước quan trọng để ngừa bệnh thận. Nghiên cứu cho thấy thừa cân lượng có nguy cơ mắc tiểu đường loại HAI cao hơn như thế chúng ta nên làm sao giảm 5 cho tới 7% trọng lượng cơ thể mình (10 đến 14 pound cho ai cân nặng 200 pound). Muốn vậy ta phải ăn uống lành mạnh và tập thể dục thể hình khoảng 150 phút ít nhất cho mỗi tuần lễ. Thay đổi cách sống cũng giúp chúng ta chống được tiểu đường loại HAI
TIỂU ĐƯỜNG LOẠI 2 LÀ GÌ?
Ngang đây chúng ta cần nhắc lại Tiểu Đường loại HAI là gì?
Chúng ta biết, insulin là hormone do tụy tạng tạo ra. Nó là “chìa khóa” giúp đường vào máu rồi thâm nhập vào từng tế bào trong cơ thể chúng ta để tạo ra năng lượng hàng ngày. Khi các tế bào chúng ta phản ứng ‘bất bình thường’ với insulin tức còn gọi là KHÁNG INSULIN đó là lúc chúng ta mắc tiểu đường loại HAI (type 2 diabete). Tụy tạng chúng ta lúc này càng cố tạo ra nhiều insulin hơn để kích động tế bào phản ứng cho đến lúc KHÔNG CÒN THEO KỊP, từ đó lượng đường trong máu của chúng ta càng lúc càng cao hơn (từ tiền tiểu đường cho đến tiểu đường chính thức). Lượng đường máu cao theo ngày tháng gây ra bệnh tim, giảm thị lực, bệnh thận và những chứng khác.
CÁC DẤU HIỆU SUY THẬN
LỌC MÁU RA SAO?
Thận của chúng ta thường lọc và loại bỏ các chất thải và chất dư thừa ra khỏi máu. Lọc máu tại bệnh viện là một phương pháp thay thế một số chức năng của thận khi thận thực sự bị suy hoàn toàn. Bệnh nhân phải tới bệnh viện và được giúp sử dụng máy để lọc và làm sạch máu. Không ai muốn tình trạng đau khổ này cả, nhưng khi waiting list bản danh sách chờ thay thận chưa có thì ta phải tới lọc máu hai hay ba lần hàng tuần thôi.
Mỗi lần như thế máu bạn được y tá bơm từ từ ra khỏi cơ thể bạn. Máu này qua « thận nhân tạo » để lọc theo phương pháp của họ. Máu hoàn chỉnh xong được bơm vào cơ thể bạn.
Quá trình chạy thận nhân tạo diễn ra như thế nào?
Nghĩ đến việc phải châm kim nhiều lần một tuần có thể khiến bạn lo lắng lắm. Nếu bạn lo sợ về điều này hoặc sợ kim tiêm, bạn có thể được bôi thuốc tê vài giờ bôi gây tê vài giờ trước khi chạy thận, hoặc tiêm thuốc gây tê tại chỗ để làm tê vùng kim tiêm. Thuốc gây tê có thể gây "cháy" hoặc "nóng rát" lúc đầu nhưng chỉ kéo dài vài giây thôi. Sau đó có một ống chuyên dụng sẽ được gắn vào kim, sau đó được kết nối với máy chạy thận.
Bạn cần ngồi hoặc nằm trong suốt quá trình lọc máu. Cần khoảng 4 giờ mới xong một lần lọc máu như thế. Nhưng có người lâu rồi quen do mỗi tuần tới 3 lần lọc máu nên họ có thể đọc sách, ngủ, nghe hay xem máy tính đem theo. Lượng máu đi ra và lọc xong điều hòa cân đối nên bạn không chóng mặt và cảm giác máu bị ồ ạt rút ra.
Lọc máu có thể được thực hiện tại bệnh viện hay các clinic có chức năng lọc máu độc lập. Nơi nào cũng có y tá và chuyên viên bác sĩ cả; Lọc máu tại nhà yêu cầu bạn hoặc người khác phải học cách sử dụng máy.
PHẦN II
BỆNH SẠN THẬN (KIDNEY STONES)
Chào bạn đọc
Chúng ta ai cũng có hai trái thận, mỗi trái to cỡ bằng nắm tay. Thận nằm hai bên cột sống dưới xương sườn. Thận tuy nhỏ nhưng bổn phận của nó phức tạp và quan trọng cho cơ thể chúng ta. Thận giúp loại chất cặn bã và chất lỏng thừa. Thận lọc máu giữ lại hay loại bỏ những hợp chất hữu cơ cần hay không cần. Thận kiểm soát việc tạo ra các hồng huyết cầu hay các sinh tố kiểm soát sự tăng trưởng. Thân giúp giải phóng các hóc môn điều chỉnh huyết áp, số hồng cầu hay định lượng chất cần thiết nhất định cho cơ thể chúng ta như calcium hay kalium
THẬN LỌC MÁU
Động mạch tim đưa máu vào hai trái thận chúng ta để làm lọc đó là nhờ vào hàng triệu đơn vị lọc nhỏ li ti của thận (nephrons). Chất thải lỏng qua niệu quản và tồn đọng ở bàng quang (bọng đái) gọi là nước tiểu. Máu sạch trái lại không qua niệu quản mà theo đường tĩnh mạch lên về tim.
BỔN PHẬN NẶNG NHỌC CỦA 2 QUẢ THẬN CHÚNG TA
Mỗi 24 giờ hai trái thận chúng ta theo vòng luân lưu tuần hoàn phải tiếp quản lọc tổng cộng tới 200 lít máu đi qua theo vòng luân lưu tuần hoàn nói trên. Trong 24 giờ đó có 2 lít đào thải ra khỏi cơ thể đó là nước tiểu. Còn lại 198 lít từng luân lưu qua 2 trái Thận. Chúng ta lưu ý cơ thể chúng ta bình quân chỉ có 5 tới 6 lít máu thôi nên không phải cơ thể chúng ta chứa tới 200 lít máu mà đây là số lượng dung tích chất lỏng luân lưu qua thận trong một ngày
CHỨNG SẠN THẬN
Chúng ta bị sạn thận phần nhiều từ ăn uống cách sống. Ví dụ nếu ăn thức ăn quá nhiều sodium(natri), nhiều đường, thịt cá quá mức nhưng lại thiếu trái cây rau củ, thiếu nước cũng dễ sỏi thận. Bệnh tiểu đường gây cho bạn khó kiểm soát lượng đường trong máu dễ gây sỏi thận. Calcium quá cao trong máu cũng đưa đến tăng sỏi thận.
Sạn thận (hay sỏi thận) là một mảnh chất rắn hình thành trong thận từ các chất có trong nước tiểu. Chất rắn này là kết tinh của các dạng muối Calci, Oxalat, Crytine.. Nó có thể nhỏ như một hạt cát hoặc lớn như hay nhỏ hơn một viên sỏi nhỏ. Đa số sỏi thận tự đào thải ra khỏi cơ thể mà không cần sự trợ giúp của bác sĩ. Vấn đề là ta nên uống nước nhiều để giúp sự bài tiết thông hơn.
Nhưng đôi khi SẠN THẬN KHÔNG LỌT RA ĐƯỢC? Trường hợp này sạn thận bị kẹt trong đường tiết niệu, chặn dòng chảy của nước tiểu lâu ngày và gây đau đớn viêm nhiễm có khi phải vứt bỏ quả thận.
Sau đây có thể là những dấu hiệu của bệnh sỏi thận cần sự trợ giúp của bác sĩ:
• Đau nhiều kéo dài ở vùng lưng hoặc bên hông của bạn không hết
• Có máu trong nước tiểu
• Hay sốt và ớn lạnh
• Nôn mửa, không biết mùi vị nếm được thức ăn ngon dở ra sao
• Nước tiểu có mùi hôi hoặc có máu và có màu đục như nước vo gạo.
• Cảm giác nóng rát khi đi tiểu
...
Bác sĩ sẽ chẩn đoán sỏi thận bằng xét nghiệm nước tiểu, máu và hình ảnh CT scan, Siêu Âm … Nếu sỏi không tự khỏi, bạn phải cần điều trị.
ĐIỀU TRỊ
GIẢI PHẪU SẠN THẬN
Tán sạn
Tán sỏi bằng sóng chấn động (shock wave) ngoài cơ thể là kỹ thuật điều trị sỏi trong quả thận và kẹt tại niệu quản không cần tới phẫu thuật. Y khoa thay bằng sóng chấn động năng lượng cao. Chúng truyền qua cơ thể và để phá vỡ sạn thận những mảnh nhỏ như hạt cát. Khi đã vỡ thành các hạt nhỏ chúng dễ dàng trôi qua với nước tiểu.
Cắt thận qua da
Các thủ thuật này là phương pháp điều trị sạn thận được áp dụng cho những bệnh nhân có sạn thận lớn cỡ 2 cm hoặc có hình dạng khác thường, những người bị nhiễm trùng cùng sỏi chưa bị phá vỡ đủ bằng phương pháp thứ nhất
Cả hai thủ tục đều liên quan đến việc xâm nhập vào thận thông qua một vết rạch nhỏ ở phía sau. Khi bác sĩ phẫu thuật đến quả thận, một ống soi thận (một máy ảnh sợi quang học thu nhỏ) cùng các dụng cụ nhỏ khác được luồn vào qua lỗ. Sạn được lấy ra hay tán nhỏ mới lấy ra...
Nội soi niệu quản
Đây là một thủ thuật trong đó một ống soi nhỏ được đưa vào bàng quang và niệu quản và nó được sử dụng để chẩn đoán và điều trị một loạt các vấn đề ở đường tiết niệu. Đối với sạn niệu quản (một viên sạn trong niệu quản), nó cho phép bác sĩ tiết niệu thực sự nhìn vào niệu quản, tìm sỏi và loại bỏ nó. Đây là một thủ thuật ngoại trú có hoặc không có đặt stent (một ống được đặt vào niệu quản để giữ nó mở ra).
ĐỀ PHÒNG SẠN THẬN
Đối với người lớn khoảng 9% có nguy cơ mắc chứng sỏi thận. Vùng khí hậu càng nóng con người càng dễ mất nước hơn nên dễ có nguy cơ sạn thận. Như thế nguy cơ mất nước đưa ta dễ sạn thận hơn. Kết lại, chúng ta nên uống nước nhiều là điều tốt nhất. Chống tái phát chứng sạn thận thì chúng ta nên uống trên 2 lít nước mỗi ngày.
Đinh trọng Phúc biên soạn
từ các nguồn
1- What Causes Kidney Stones
https://www.health.harvard.edu/blog/what-causes-kidney-stones-and-what-to-do-2019051716656
2- NATIONAL KIDNEY FOUNDATION
https://www.kidney.org/atoz/content/kidneystones
3- What to expect from end stage kidney failure
What happens if kidneys fail: Symptoms, treatments, and more
