NỖI BUỒN VIẾT và GIẤY

 

Theo năm tháng hoài mong

thư gửi đi mấy lần đợi hồi âm chưa thấy

em ơi nhớ rằng đây còn có anh đêm ngày

hằng thương nhớ vơi đầy

(Châu Kỳ/ Sao Chưa thấy Hồi Âm)

BẠN MẾN,

Có lúc nào chúng ta ngồi nhớ thương về một thời mực và giấy không? Cái thời chúng ta hay mua từng đồng mực viên hoà với nước rồi đựng trong cái chai nhỏ xong không quên "nhém" hay vặn thật kỹ. Có mực đồng nghĩa chúng ta đang học lớp ba lớp tư niềm hãnh diện này khiến chúng ta nâng niu những bình mực này chẳng khác chi báu vật? Làm sao chúng ta quên được hình ảnh xin mạ vài đồng rồi chạy ù ra cái quán đầu kiệt mua cho ra cái lưỡi viết rồi về nhà cắm vào cái cán viết. Nếu mua chưa ra cán, chúng ta cột tạm vào đầu cái đũa gãy hay cái que tre nào đó cũng xong.

Mua mực viên thì ta phân biệt mực tím hay mực xanh để o bán quán biết mà bán cho đúng. Bình mực không VITA còn sót lại chúng ta cũng dùng mãi tưởng như 'suốt đời' - ôi quý làm sao!

Ai đã qua cái thời học trò bé nhỏ khi đã vào những năm được dùng viết mực làm sao mà không nâng niu từng nét chữ. tiết kiệm từng giọt mực. Chúng ta vừa dùng giấy thấm cho khô vừa hít hà suýt xoa mỗi khi làm bình mực đổ. Rồi thời bình mực 'nhựa KHÔNG ĐỔ' ra đời, một lần nữa chúng ta quý nó làm sao

Hạnh phúc sao cho từng trang giấy sau giờ tập viết kèm theo những điểm 9 hay 10 màu đỏ đậm đà cùng lời khen của thầy cô. Từng giọt mực lập công. Rồi chúng ta thương cái cán viết những lúc nó nhịp nhàng lên xuống viết nên bao nét chữ dịu dàng lúc ngón tay cậu học trò nắn nót mải mê...

Bao cô, cậu học trò nay bước vào thời biết dùng viết máy. Hãnh diện làm sao khi ta bước vào trung học. Nam sinh trung học thật lòng vui sướng khi trên túi áo trái của mình lại "lấp ló" màu vàng óng ánh của cái nắp viết máy. Tuyệt đỉnh ước mơ là ngòi pilot; nắp vàng càng quý. Loại khá thì có viết máy parker, alpha... Những thứ viết máy thế kia chúng còn tiêu biểu cho một thời kỳ chúng ta khôn lớn lúc đang bước vào ngưỡng cửa trung học. Viết máy tiện lợi cho học trò trung học, vừa qua thời tiểu học - lớp ba lớp tư với ve lọ, mực viên cùng cái cán viết tòa, ôi chúng ta nhớ lại, sao mà "lạc hậu" quá đi.

Thời thế đổi thay vùn vụt. Ngày trước chắc hẳn chúng ta chẳng hề hình dung hình ảnh cuộc sống nói chung là xã hội hôm nay đang chạy đua với kỹ thuật số (digital) cùng "a còng" (@)". ..

Nhân viên bưu điện - các chú các cô chuyên ngồi đánh điện tín (giây thép) nay ngồi ngáp dài buồn cho công ăn việc nay chẳng còn thích hợp. 'Cảnh đợi cánh thư xanh người yêu từ phương trời xa sao thơ mộng quá. Hai kẻ yêu nhau ngày qua ngày ngóng bác bưu tá viên đầu ngõ quả thật không còn nếu có chăng nữa cũng thật hiếm hoi. Chúng ta hồi tưởng lại, phải chăng giây phút nhận lá thư xanh đó là lúc ta bỗng dưng thấy người đưa thư " hôm nay sao đáng yêu chi lạ". Ôi chỉ là hoài niệm một thời- chuyện đánh giây thép "tích tịch tè tè" các bác bưu tá viên sẽ mang các tờ điện tín khẩn cấp nào đó... bao hình ảnh thực sự chìm sâu vào quá khứ.

Các thế hệ đi sau làm sao chiêm nghiệm được cảm xúc và hình ảnh ngày đó như chúng ta từng có. Những thế hệ sau này còn gọi là "gen Z" hoàn toàn không có những cảm xúc vừa tả. Có thiệt thòi chăng cho những tâm hồn sinh ra và lớn lên trong thời kỹ thuật số, mọi thứ đều có các robot tin học tính toán, làm thay.

Tất cả đều biến mất trong thời đại điện toán.

Thế đó, thế gian biến đổi khôn lường không ai ngờ được. Chính chúng ta trong thời đại hôm nay chưa hẳn đã đoán được hình ảnh ngày mai, một ngày mai ra sao cho SỐ PHẬN VIẾT VÀ GIẤY?

Nhưng biết đâu mai đây thiên hạ sẽ có một ngày: ngày bạn cũng như tôi thèm muốn một lá thư xanh với đôi dòng chữ tự tay người viết lấy. Có thể bạn cho là chuyện "huyền thoại" đó thôi. Ai thân lắm thì sẽ hiện trong vài dòng mét xịt (message) trong cái Iphone đời mới thế là an ủi hay ấm lòng rồi!

Cái ngày đó sẽ có thật đó bạn ạ. Đó là khi thiên hạ lười viết. Ngón tay nay quen rồi khi chỉ biết gõ và bấm thôi. Những dòng "mét xịt" trong Iphone sẽ thay cho hàng chữ dịu dàng trìu mến trong lá thư xanh nào đó. Phong bì và những con tem không ai còn nhớ. Hình ảnh tờ giấy viết thư loại pelure màu xanh hi vọng hay hồng tình yêu sẽ không ai nhớ hay biết đến nữa! Đây là thời những con 'rô- bốt tin học' thay người trong viết và giấy cùng trao đổi tâm tư...

Chúng ta mong sao thấy lại một thời mực tím cùng đôi dòng tự tình trên trang vở. Những câu thơ ghi lại từ một bài thơ lãng mạn đa tình. Có bài thơ tình nào đó hay đến não lòng làm người ta phải nắn nót chép lại, e ấp cất dấu bên trong cuốn vở học trò hay cuốn sổ nhật ký ngày xanh...

Chúng ta đâu có những cảm giác bồi hồi xúc cảm của một ngày xưa, phút giây nhận được lá thư người thương yêu gửi qua bưu điện. Những lá thư có khi hàng tuần hay non cả tháng mới tay người nhận. Một thời đại phương tiện thông tin quả khó khăn và thiếu thốn. Một cảm xúc và trải nghiệm nho nhỏ nào đó dâng lên trong tâm hồn chúng ta, lớp người sống qua hai thời đại xưa mà không quá xưa và nay tức là kỹ nghệ Internet và kỹ thuật số phát triển như vũ bão.

Một khi trong tâm hồn chúng ta còn lắng đọng chút nào tâm tình hoài cổ, đó là khi bạn và tôi hay nhắc lại bao chuyện "ngày xửa ngày xưa", ắt hẳn không ai nỡ quên đi một thời VIẾT và GIẤY. Lãng mạn hơn một chút, chúng ta có thể gọi đây là Nỗi Buồn Bút Mực. Một nỗi buồn nào đó man mác dâng lên trong lòng khi những hình ảnh dễ thương đang chia tay chúng ta mãi mãi./.

Đinh trọng Phúc edit và

tái đăng

LÀM TÔ BÚN HUẾ TRỞ THÀNH "RẤT HUẾ"

  

"RẤT HUẾ" TỪ O BÚN BÒ GÁNH BẾN XE AN CỰU NGÀY XƯA

Chào bạn đọc

Lan man trên mạng FB nghe người ta khoe hình tô bún " Rất Huế" nhưng thú thật người viết khá thất vọng do khi nhìn lại kỹ thì tô bún "rất Huế" này chẳng khác chi tô phở tái nhỏ.  Có thể thời này chuyện ẩm thực ăn uống 

'tạp pí lù' ba miền trộn lẫn, nên mạnh ai nấy nói chẳng cần đúng sai là gì cả.

 "RẤT HUẾ" TỪ GÁNH BÚN XÁO BÁN RONG

gánh bún xáo, o bán hàng đang gánh ngang bến xe An Cựu 

Có thể ai đó cho rằng "rất Huế" phải là món ăn cầu kỳ cho giới quý tộc cung đình; nhưng nói "rất Huế" ở đây trước tiên chúng ta phải nhớ đến mấy gánh hàng rong của các o các mệ Huế hàng ngày kẻo kẹt gánh bán dọc theo mấy phố, mấy bến xe hay thậm chí trong mấy con kiệt nằm sâu hun hút trong Thành Nội.

Khi ta muốn nhắc đến mấy tô bún bò "rất Huế" này quý bạn phải ăn từ mấy gánh bún xáo của mấy o mới đúng gu. Nhớ làm sao! tay o vừa giở cái nắp của cái nồi nhôm tròn, miệng trên hơi hẹp thì mùi thơm nước xáo đã bốc lên nức mũi. Diễn tả sao cho hết hình ảnh thân quen của món bún xáo đặc trưng cho Huế. Trên cùng một màu nước xáo phi ớt màu đỏ trông bắt mắt, chen lẫn những miếng huyết cùng các tép sả đang nổi bập bềnh.  Khách ghiền ăn cay, nội nhìn lớp màng mỡ phi màu đỏ này tuy chưa ăn cũng có thứ cảm giác cay cay ở miệng rồi. Mấy cái tô ngày trước, vừa vặn để khách ăn tiện cầm ở tay. Đó là thứ tô  miệng lớn, đáy nhỏ. O bán hàng bỏ gọn một phẩn bún vừa phải, một tay còn lại nhẹ nhàng chao  phần nước màng ớt cố tìm cho ra vài ba miếng thịt bò bạng nhạng, một chút gân một chút huyết. Nhanh tay, o bỏ thêm trên một nhúm rau răm hành ngò thế là xong tô bún bình dân cho khách ngồi đợi. 

Ăn tô bún Huế "đúng điệu" như thế khách có thể xin thêm trái ớt cay của o đem theo. Mà không ăn cay thì không phải là dân sành ăn tô bún Huế đâu. Vừa và xong miếng bún xáo vào miệng, nhai nhồm nhoàm, khách vội đưa trái ớt cay kia vào miệng cắn "bụp". Vừa ăn vừa hít hà, nước mắt nước mũi ứa ra mới là ăn tô bún xáo. Không hít hà, không ra nước mắt, không 'thò lò' nước mũi thì có thể chưa phải là hình ảnh  ăn tô bún gánh. 

Chỗ ngồi, khách chẳng cần đầu xa; có thể chồm hỗm hai bên đường. Bên hiên nhà hay đầu con ngõ chổ nào o bún gánh tiện ngồi xuống là khách cứ tìm nơi thuận lợi gần o mà thưởng thức tô bún lúc này.

Lạ một điều, tô bún nho nhỏ sóng sánh chút nước mỡ đỏ bên trên nhưng nó rất hợp với rau răm cắt nhỏ. Bún xáo với thịt bò, gân bò loại hai loại ba rất hợp với nó. Thit loại này rẻ hơn loại thịt bò loại một nhưng lại thích hợp với bún gánh mấy o. 

RẤT HUẾ TỪ CÁCH ĂN TRÁI ỚT CAY XÈ

Bạn ăn hàng có thể cho lạ khi người viết dám "tuyên bố" như rứa? Phong cách ăn tô bún gánh đúng với các cụ mệ ngày xửa ngày xưa là "và" vào miệng miếng bún xáo xong cầm trái ớt dài dài loại "chìa vôi" xanh óng ánh đưa lên miệng cắn một miếng. Có thể cụ hay mệ suýt soa từ vị cay thơm của miếng ớt nhưng đó là thưởng thức chứ không phải than phiền. Ớt dài còn xanh và đến độ cứng, cay không chín đỏ mới là biết ăn cay khi ăn đọi bún xáo. 

Ớt cắt lát sẵn chỉ là tính toán cho nhanh và lợi ớt sau này thôi, chưa hẳn đúng "phong vị" ăn ớt của người ăn bún Huế đúng cách quý bạn ạ.

"RẤT HUẾ" TỪ TÔ BÚN BÒ GIÒ HEO Ở MẤY CÁI QUÁN CÓ TIẾNG LÂU NĂM

Ăn tô bún Huế chưa phải chỉ có mấy tô bún gánh không thôi. Quý bạn chắc hẳn phải nhắc đến mấy quán bún bò giò heo nữa mới đầy đủ.

 Người Huế không gọi là tiệm bún bò Huế mà là Quán Bún Bò Huế. Bún bò Huế đã bán ở quán rồi thì phải nói như thời nay là 'phải có đẳng cấp' tức là phải tô Bún Bò Giò Heo mới hợp cảnh, hợp tình.

Ngày xưa, Người Huế cũng có thành ngữ "đi kéo ghế" tức là đi ăn quán, ăn tiệm. Khách ăn có thể không còn là giới bình dân như người ăn tô bún gánh nữa mà là giới có tiền. Buổi sáng ra "kéo ghế" quán bún đầu ngõ, khách kêu một tô bún bò giò heo thì hiếm khi mà chê được. Khách có thể kêu tô bún không giò, ít tiền hơn. Nói thì dễ, nhưng chuyện ăn hàng đều đặn hằng sáng như thế quả hiếm. Thỉnh thoảng ra quán ăn tô bún giò mới thấy ngon hơn.

Bún ở quán tức nhiên là cố định. Tiếng lành đồn xa, bún có tiếng ngon thì khách ở xa cũng tìm tới ăn. Không bán suốt ngày mà đến gần trưa là hết. 

Tô bún bò Huế tại Huế như đã trình bày, thông thường là tô bún bò giò heo. Tiền nào của đó. Dĩ nhiên cái tô trong quán bây giờ to hơn. Quán nào sang một tí, thì tô bún được đặt trên chiếc dĩa hẳn hòi. Tô bún bò giò heo khác với tô bún gánh từ hình thức, đến hương vị. Nước xáo trong hơn ít có màu đỏ đậm như bún gánh. Một khoanh giò, hay nửa cái móng giò chính giữa. Cạnh bên khoanh giò là một hai lát thịt bò ngon và lớn hơn. Có thể có thêm một ít gân bò nhưng không bắt buộc. Tuy nhiên ít nhiều phải có một hai lát huyết. Không có lát huyết thì không nên gọi tô bún bò Huế.

 Đặc biệt tô bún bò giò heo cần ngò và hành chứ không cần rau răm cắt mịn nữa. Hành xanh còn gốc có thể chẻ đôi để dài. Bún bò giò heo không cần hành tây cắt lát, nó chỉ hợp cho cháo lòng mà thôi. Tô bún bò giò heo cắt chả lên trên mặt thì không đúng tô bún bò. Lý do vị ngon của nước xáo sẽ mất đi do chả đã có vị mặn riêng của nó rồi. Khi khách ăn vào miệng, giò heo và thịt bò cùng gân sẽ quyện lẫn với xáo bún mới giữ được hương vị của tô bún bò "Rất Huế".

Khách ăn nói theo thời nay là "đẳng cấp" hơn thì không ngại ngùng chi chuyện tô bún bò giò heo đắt tiền hơn. Khách chỉ cần ngon là được. Nước xáo thơm mùi xáo sả nhưng ít màng đỏ, miếng giò heo vừa béo vừa sần sật không quá dai. Miếng thịt bò ngọt bùi béo chen lẫn trong hương vị sả lẫn trong nước xáo. Thoang thoảng  mùi ruốc Huế  nhưng rất nhẹ nhàng chứ không nồng đậm như bún gánh nói trên. Khách có thể kêu ớt cay cắt lát. Tuy nhiên bên cạnh tô bún bò giò heo khi nào chủ quán cũng phục vụ thêm dĩa đu đủ chua ngọt cắt mỏng. Vào quán ăn bún bò Huế mà thiếu dĩa đu đủ chua ngọt thì như thiếu thốn chút gì. Chỉ vậy thôi, bún bò Huế cần ngò hành đầy đủ là được. Thứ rau phụ bên ngoài chỉ là ăn ghém. Rau sống bên ngoài nhiều là giai đoạn bún bò Huế đã trôi dạt hay pha với cách ăn trong nam lâu ngày mà ra.

Cái phong cách ăn tô bún tại quán không còn ngồi "chồm hỗm" nữa mà có ghế ngồi bên cạnh cái bàn nhỏ đàng hoàng. Bàn ăn trong quán bún Huế không rộng quá. Lớn lắm chỉ đủ cho bốn khách chứ không có thứ bàn ngồi tới mười người như thời nay.

Người viết cố gắng diễn tả tô bún bò giò heo ngày đó ra sao mới lột tả hết cái ngon của tô bún Huế. Bạn cũng chớ cho rằng nhiều thịt hay chế biến lạ hơn là ngon hay tự động cho là "rất Huế".  Thứ phong cách "rất Huế" từ tô bún xưa phải đi từ thứ hương vị đậm đà từ làn nước xáo của nồi bún bò Huế. Tác giả bài này thiết nghĩ sau này có làm theo cách mấy cũng không còn giống các mệ các o ngày xưa được.  Chớ có bỏ vào thật nhiều "bột ngọt" để tăng độ ngon của tô bún rồi cho là "Huế". Cách nêm nếm từ cách ướp  thịt xáo cho đến cách gia một ít ruốc Huế phải đúng cách và khéo léo mới tạo được thứ hương vị "rất Huế" của nồi bún bò Huế. 

Cái tô tại quán giờ đã lớn hơn. Khách không thể bưng và được nhưng có thể ăn chậm hơn. Rỉ rả cắn miếng giò heo sần sật, béo nhưng không dai quá. Thỉnh thoảng ghém một lát đu đủ chua. Miếng bún và làn nước xáo đậm đang thấm nhanh vào lưỡi, khách không quên cắn thêm miếng ớt trái cay nồng xông tận hốc mũi. Khách vừa ăn vừa cảm nhận được mùi thơm thoang thoảng của ngò, vị nồng của củ hành tươi vừa chẻ mỏng.

Ngày trước, các o hay các mệ người Huế hay nói ngon "ăn ngậm mà nghe"; trong đó ắt hẳn phải có mấy tô bún bò Huế. Từ tô bún gánh cho đến tô bún bò giò heo trong quán nó có cái hương vị rất riêng, đi đâu tôi cũng khó lòng tìm lại. Tô bún Huế ngày trước nó phải có cái gì đó làm cho tôi khó lòng diễn tả cho tận ý? Lý do đầu tiên do ẩm thực bây giờ pha trộn quá nhiều. Ăn tô bún Huế chưa hẳn phải nhiều thịt nhiều giò không thôi, mà phải có cái gì "rất Huế" ngày xưa./.

Tái đăng 

Đinh trọng Phúc 

CHUYẾN TÀU NĂM CŨ

 Lòng buồn rạt rào

Nhớ hôm nào xuôi miền trung

Chuyến xe đêm anh gặp em

Môi em đang xuân nhưng mắt buồn ngấn lệ trần

Chuyện đời sầu đắng vấn vương đôi má dịu hiền

Áo em màu tím...

(Hai Chuyến Tàu Đêm -Trúc Phương và Y vân)

bài edit lại cùng tác giả

    Tôi hay dùng lại tiếng tàu hỏa tiếng ngày xưa người mình hay dùng để chỉ tàu lửa. Đó là những chiếc tàu chợ phun khói phùn phụt và hú từng hồi còi dài.  Hơn nửa thế kỷ qua rồi, giờ đây có thể các bạn  đang ngồi trong những toa xe hạng sang xuyên Việt,  có đầu máy chạy bằng diesel tối tân với tốc độ nhanh chưa từng có. 

GA HUẾ XƯA

Hình ảnh chiếc tàu hoả năm xưa không lạ đối với lớp người lớn tuổi, nhưng thế hệ bây giờ có muốn đi cũng không có?

Ôi một thời tàu chạy lắc lư những cột khói đằng đầu tàu phun lên tiếng còi tàu huýt liên hồi khi gần đến ga nào đó...
Tàu đi qua những vùng hoang dại thôn dã ruộng nương mỗi lúc rời sân ga và xa thành phố.
Tàu đi, tàu về người thương kẻ nhớ...hình ảnh tàu xưa từng xúc động trái tim người nhạc sĩ để cống hiến cho đời nhiều bản tình ca từng rớm lệ bao người!
Con tàu năm cũ đối với người nhạc sĩ đó là chia phôi hay đợi chờ. Một ngày xưa đôi lứa yêu nhau với bao tình cảm mặn mà lãng mạn xúc động biết bao! Tàu xưa cũng là bao chuyến tàu năm cũ từng lần lượt tiễn đưa nhiều lứa trai miền nam lên đường tòng quân giữ nước. Nắm cơm thơm mẹ bới, đôi tay gầy rờ lại bờ vai đứa con thân yêu trước khi con bước lên tàu. Bầy em nhỏ mắt rưng ngấn lệ, ngẩn ngơ nhìn theo người anh mất hút theo con tàu đi xa xa cho đến lúc tàu chỉ còn phất phơ đôi làn khói xám...nói mấy cho vừa chuyện con tàu năm cũ cùng cảnh biệt ly?

 Người viết khơi lại hình ảnh chiếc tàu hỏa xa xưa, có nghĩa là khoảng thời gian cuối từ 1960 trở về trước khi con đường sắt cận sơn tỉnh Quảng trị còn đi qua những vùng hẻo lánh - hoang vu. Lúc này đường xe hỏa trong Nam vẫn còn xuyên suốt từ Sài Gòn ra đến Đông hà. Thế hệ sinh sau 1970 có thể nhìn thấy những đầu máy xe lửa cổ xưa, đen sì chạy bằng than đá và củi trong sách vở. Riêng thế hệ chúng tôi còn có cơ hội đi trên những chuyến tàu chợ ngày xưa, trước khi chúng bị bỏ hoang phế ở những góc vắng tại các nhà ga lớn nào đó.

Ngày đó,  nhà ga xe lửa Quảng Trị cách cầu Thạch hãn không xa. Bởi thế ngày xưa dân mình hay gọi cầu này là Cầu Ga. Tàu từ Đông Hà vô, dừng Ga Quảng Trị. Ngược lại muốn ra Đông Hà, bạn có thể tới Ga Quảng Trị đáp chuyến tàu ra. Chiếc cầu dành cho cả tàu hỏa và xe hơi, nên mỗi khi có tàu qua xe và người đi bộ đành phải chờ. Thời này tôi hay đi tàu hỏa dù chỉ một đoạn ngắn từ Quảng trị vào Mỹ chánh hay từ Quảng trị ra Đông hà.Nhà mẹ đích tôi kế chợ Mỹ chánh, mỗi lần tôi từ Quảng trị vào thăm xong tôi đi lên ga xép Mỹ chánh đón cho được chuyến tàu chợ cuối ngày để ra Quảng trị. 

Tôi mường tượng hình ảnh cũ. Thời con nít, cái gì cũng vĩ đại. Đi được với người thân trên tàu đối với tôi chẳng khác gì là một chuyến viễn hành.  Trí nhớ tôi, mang máng  hình ảnh nhà ga Mỹ chánh nằm trên  một khoảng dốc khá cao. Một thời bé bỏng, một đứa bé trai ngồi đợi tàu với ba mình, lòng thấp thỏm ngóng mong. Có tiếng còi tàu rúc lên từ phía Huế đi ra. Âm vang lanh lảnh của tiếng còi tàu rúc lên từng chập từ xa. Những hồi còi, nghe như thân quen và đầy thương mến, lúc đầu con nghe văng vẳng nhưng càng lúc càng to hơn. Từ xa, một cái chấm đen tròn, cột khói đen ngòm bốc lên. Cái đầu tàu đằng trước, khói bốc "phì phò"càng lúc càng rõ. Rồi tiếng rầm rập trên con đường sắt. Hồi hộp làm sao khi cái khối sắt kia từ từ chậm lại rồi dừng hẳn trước cái sân ga nhỏ bé, đìu hiu. 

Tàu chợ tạm dừng ít phút, lấy thêm khách hay cho một vài người xuống. Cột khói từ trên cái đầu tròn dài đen nhẵn của đầu máy còn "gầm gừ" như 'doạ nạt' thằng bé như tôi. Trong trí tưởng tượng của tôi lúc đó, những bánh xe sắt khổng lồ của đầu tàu cùng lửa, khói, hợp lại trông chẳng khác gì một con “quái vật” đen đúa đến ghê sợ. Đó là bao dấu ấn hằn ghi trong trí óc trẻ thơ. 

Người phu lái tàu áo quần đầy dầu mỡ, xốc xếch, nhảy xuống khỏi đầu phòng lái.  Hình như ông chỉ đứng lái tàu chứ không ngồi như bác tài xế xe hơi. Đứa bé như tôi, nhớ mang máng, ông lái tàu vội vàng dùng cây sắt dài, hì hục nạy đống lửa và than đang cháy hừng hực trong cái đầu tàu. Đó là công việc chuẩn bị cho đầu tàu tiếp tục chạy ra Quảng Trị. 

Lại hồi còi khác lanh lảnh rúc lên, đằng trước nhà ga người phu trạm phất lá cờ đỏ báo hiệu cho con tàu lăn bánh. Tiếng “sình sịch, sình sịch", lúc đầu còn chậm sau nhanh dần. Tàu từ từ rời ga Mỹ chánh, người phu trạm đứng ngó theo. Bóng ông cùng cái nhà ga khuất dần. 

Đã là tàu chợ thì nó phải chạy chậm. Tàu vừa chạy vừa lắc lư. Tôi được dịp ngắm say sưa những triền cát, nhiều vạt rú càn cùng nhiều mảng đồi hoang sơ hoang vắng. Nhìn lên xa, bên trái là dãy núi Trường Sơn, trùng trùng điệp điệp. Tất cả gom lại tạo cho tôi thứ cảm giác “phiêu lưu, mạo hiểm” cho  một đứa nhỏ đi xa. Con tàu vẫn nhịp nhàng lắc đều. Thỉnh thoảng tàu kéo lên một hồi còi, phá tan không gian tĩnh lặng. Gần đến ga  Quảng Trị, tàu kéo còi liên tục. Tôi sắp về đến nhà cùng với niềm vui của một đứa bé đi chơi xa về lại thành phố. 

Lớn thêm một ít, tôi có dịp vào Huế về thăm quê nội tôi tức là Truồi và tôi cũng có dịp đi tàu hỏa nữa. Rồi tôi còn được theo người lớn cùng lấy vé tàu tại ga Truồi mà vào đến Đà Nẵng. Nói sao hết nỗi vui mừng của tôi với cái thú "phiêu lưu " xa xôi như lúc này. Làm sao quên được hình ảnh sóng nước rì rào khi con tàu chạy men theo bên đầm Cầu Hai, Đá Bạc, giã từ cái đầm Lăng cô, tiến sâu vào chân núi Hải vân.  

Nếu chúng ta hiện nay có những phương tiện dồi dào - hiện đại thì mới thấu được nỗi “gian nan" của chiếc tàu chợ đen đúa năm nào. Chiếc đầu máy chạy bằng than phải ì-ạch kéo cả đoàn tàu qua núi Hải vân nơi có những độ dốc khiến nó phải "phì phò" phun khói dày đặc tưởng chừng muốn "ngất lịm " đến nơi .

Hầm tàu Hải Vân

Cảm giác rờn rợn của tôi tăng lên khi con tàu phải chui qua mấy cái hầm dài xuyên qua núi Hải vân. Những toa xe không có điện, tối om  như cảnh “âm ti địa ngục”. Mỗi lúc qua một hầm, mấy kẻ thích đùa cứ la hét vang lên như dọa nạt những ai yếu bóng vía. Khói tàu trong hầm chui vào hết trong các toa, mùi hắc ín mùi khói than khét lẹt. Con  tàu trước khi vào hay ra khỏi một hầm, thường hú lên một hồi báo hiệu. Cứ mãi vậy cho đến cái hầm thứ thứ 6 - cái hầm dài nhất thì mới qua ranh giới Đà Nẵng. Toa xe sáng lần lên cho đến khi tất cả đều lọt vào khoảng trời quảng khoát bên ngoài. Ai nấy đều hít thở sảng khoái, nhìn lại nhau thì ôi thôi mặt ai cũng có một lớp mỏng muội khói.

 Một thuở thanh bình người dân tự thoả mãn với những gì hiện có trong tay. Người ta đi tàu chợ, Nhiều khúc củi to tướng đốt lẫn với than. Hình ảnh những cột khói hình nấm, phùn phụt bay lên trời cao cùng tiếng còi tàu hú dài lê thê nhưng đem niềm vui cho khách đi tàu. 

Làm sao tôi quên được những lúc đợi con tàu về ga cũ. Tôi đã áp tai vào đường tàu cố lắng nghe chấn động con tàu lan truyền từ những dặm xa. Có tiếng còi tàu xa xa âm thanh mơ hồ -phảng phất. Niềm vui của tôi tăng dần khi nhìn thấy làn khói đen từ phía chân trời cùng lúc tiếng còi tàu to dần liên hồi như tiếng reo vui của người con đi xa nay về lại cố hương. Đoàn tàu thân quen đã về bến cũ để đón thêm người đi, lưu luyến chia tay cho ai ở lại. Từng cụm khói tàu bốc cao lên trời, tàu vẫn tiếp tục chuyến viễn hành, vẫn tiếp tục chia phôi,  để lại phía sau một sân ga bé nhỏ cùng số phận đợi chờ.  

Con tàu năm cũ sẽ đưa chúng ta về với thời hoang dại. Những chuyến tàu hoàng hôn ra đi về bóng tối của thời gian; nơi đó đã chôn kín bao kỷ niệm vơi đầy, một thời tuổi nhỏ. 

Cuộc chiến 1972 cũng là dấu "chấm hết" xóa đi một thành phố thân yêu cùng một sân ga chứa chan kỷ niệm. Người Quảng Trị người thành phố chia xa từ dạo đó. Người kể chuyện rời xa thành phố khi đang dang dở "nợ bút nghiên đèn sách" kể cả tình yêu vừa chớm nở. Cũng như các thế hệ đàn anh từng khoác áo chiến y khi rời xa một thành phố từng mang nhiều kỷ niệm chia tay với người yêu từ sân ga bé nhỏ ngày xưa. Từng hồi còi lịm tắt, người đi kẻ đợi đoàn tàu khuất dần theo bóng tà dương.

Và cùng một tàu ấy anh về

Nhưng tìm đâu tiếng đêm qua cho lòng ấm

Đêm nay cô đơn nghe gió lạnh rót vào hồn

Tàu về đường cũ tiếng hai đêm vẫn còn chờ

Gặp lại người xưa  (nhạc)

Thời gian trôi mau, phôi pha hình ảnh con tàu ga cũ trong hoài niệm của người xa xứ. Mùa Hè Đỏ Lửa ập tới, biết bao nghiệt ngã oan khiên đẩy đưa người dân Quảng Trị vào vùng khổ ải do đâu? Bao nhân ảnh cuộc đời cũng lần hồi nhạt nhòa, bao lứa trai ra đi chẳng hẹn ngày trở lại. Nơi chân trời góc bể nếu có ai ngồi nhớ lại ga xưa chợt nghe đâu đó thoảng đưa thanh âm giục giã của chuyến tàu năm cũ từng đưa bao người xưa về lại ga buồn Quảng Trị./.

Đinh trọng Phúc

bài tái đăng

KHÁI QUÁT VỀ CƠ HỌC LƯỢNG TỬ VÀ VẬT LÝ LƯỢNG TỬ

Vật lý lượng tử  cho chúng ta biết hoạt động kỳ lạ của các nguyên tử cùng các hạt hạ nguyên tử có khi dẫn đến nhiều kết quả khó hiểu cùng bất ngờ đối với giới khoa học 

 TÓM LƯỢC

Ở mức độ siêu vi mô, thế giới nguyên tử vận hành theo một cách hoàn toàn khác biệt có thể lạ lùng khi chúng ta so sánh tính năng vật lý trong đời xung quanh chúng ta từ đó giới khoa học tiến tới với thuyết lượng tử. Trong cơ học lượng tử (quantum mechanics) là một nhánh của khoa học vật lý nó bao hàm các hạt nhỏ hơn nguyên tử chúng ta gọi là hạt hạ nguyên tử (subatomic particles) hay gọn lại là hạt (particles). Những thứ nhỏ hơn atom tức là âm điện tử (electron), quang tử (photon). Cơ học Lượng tử phát triển từ nửa đầu thế kỷ 20, nó đi ngược lại với trực giác chúng ta hay nghĩ. 

Thế nhưng hôm nay phải qua hơn hai thập kỷ của thế kỷ 21, ngành cơ học lượng tử hay vật lý lượng tử lại đóng vai trò đột biến nhất trong cuộc chạy đua phát minh khoa học đáp ứng cho nhu cầu điện tử thăng tiến của toàn thế giới kể cả khoa học quân sự hay khoa học không gian giữa các siêu cường thế giới. 

CƠ HỌC LƯỢNG TỬ LÀ GÌ?

Cơ học lượng tử là lĩnh vực vật lý giải thích liên quan đến các vật thể cực nhỏ , nhỏ hơn cả nguyên tử. Đó là lĩnh vực nhỏ hơn nguyên tử tạm đặt cho nó cái tên là Hạ Nguyên Tử (subatomic). Như vậy, neutron, proton, electron kể cả photon đều là các hạt hạ nguyên tử. 

theo Wikipedia: Các hàm sóng (hydrogen wave function) của electron trong một nguyên tử hydro với các mức năng lượng khác nhau. Cơ học lượng tử không dự đoán chính xác vị trí của một hạt trong không gian, nó chỉ tính ra giá trị xác suất có thể tìm thấy hạt tại các vị trí khác nhau. Các vùng sáng màu hơn minh họa xác suất tìm thấy electron cao hơn.

Chúng ta thường lầm electron (e) di chuyển theo vòng tròn trên mặt phẳng, sự thật không phải vậy. Trong cơ học lượng tử (quantum mechanics), giải thích vị trí của chúng được mô tả bằng xác suất chúng ở một vị trí nào đó. Tất cả sác xuất này hợp lại không là đường tròn trên mặt phẳng mà là một đám mây gọi là vân đạo . Tần số các sóng này tạo thành một vùng diện tích đó là tập hợp. Những con số này mô tả xác suất cho các electron trong các cấu hình khác nhau trong ví dụ về một nguyên tử hydro hình trên.

Cơ học lượng tử (quantum mechanics) là lĩnh vực vật lý giải thích tính năng của một thứ vật chất cực kỳ nhỏ bé trong đó nói về hai vấn đề sóng & hạt mà các nhà vật lý gọi là LƯỠNG TÍNH SÓNG VÀ HẠT.

Phần hạt (particle) trong lưỡng tính sóng-hạt liên quan đến cách các vật thể ta mô tả nó là "lượng tử". Bức xạ từ trường di chuyển theo dạng sóng đó là những gì ta đón từ ánh sáng mặt trời. Trong Lượng tử học chú ý đến đơn vị nhỏ nhất (particles) của một hiện tượng tự nhiên trong một hệ thống và vô số các đơn vị nhỏ nhất như vậy lại ở trạng thái liên kết. Ví dụ, lượng tử của bức xạ điện từ hoặc ánh sáng là một photon như thế photon là đơn vị nhỏ nhất của ánh sáng (bức xạ). Trạng thái liên kết này là trạng thái mà các hạt bị dính kết theo một quy luật vật lý ; ví dụ chúng ta nhìn về trạng thái liên kết của photon là tia sáng; nếu không có tính liên kết thì tia sáng không tới được mắt ta.

Dựa trên lý thuyết mới, lần đầu tiên ngành vật lý học "chụp hình" được một hạt photon Photon là các đối tượng nghiên cứu thuộc về cơ học lượng tử - nghĩa là chúng có thể được mô tả như cả sóng và hạt. Tuy nhiên, những cách diễn đạt này không thể lột tả hết các đặc điểm của photon cũng như những các hạt cơ bản khác. (trích GENK)

...

Đồng thời, các hạt lượng tử nhỏ như electron cũng có thể được mô tả là sóng. Giống như sóng trong đại dương trong thế giới vĩ mô đó là thế giới mà chúng ta có thể nhìn thấy bằng mắt như sóng biển, núi đồi... - sóng trong thế giới lượng tử là các hạt liên tục di chuyển. Trong cơ học lượng tử, các khoa học gia bàn về tính hàm số của một hạt. Đây là một biểu thị toán học chúng ta sử dụng để mô tả xác suất một hạt tồn tại ở một vị trí nhất định tại một thời điểm nhất định cùng một động lượng nhất định.

Thế giới cơ học lượng tử rất khác khi ta nói với cách chúng ta thường thấy ở thế giới vĩ mô trong Cơ Học Cổ Điển ví dụ máy nổ, máy cày, sức phóng sức kéo của động cơ xe máy bay... Vào thế kỷ 20 ngành Cơ học lượng tử phát triển với những tiến bộ to lớn. Ngành Vật Lý Lượng Tử giúp con người hiểu biết sâu về thế giới vi mô xung quanh ta, bao lâu nay nó từng tác dụng với con người.

Kiến thức về Cơ Học Lượng Tử tác động sâu sắc đến khoa học và công nghệ hiện nay. Cơ học lượng tử đã dẫn đến sự phát triển của những thứ như laser, diode phát sáng (Light emitting Diode -LED), bóng bán dẫn, hình ảnh y tế, kính hiển vi điện tử và nhiều thiết bị hiện đại khác. Điện thoại di động của bạn sẽ không tồn tại nếu không có khoa cơ học lượng tử!

VẬT LÝ LƯỢNG TỬ LÀ GÌ

Vật lý lượng tử là ngành nghiên cứu về vật chất và năng lượng ở cấp độ căn bản nhất. Nó nhằm mục đích khám phá các đặc tính và hành vi của chính các khối xây dựng nên thế giới tự nhiên.

Trong khi nhiều thí nghiệm lượng tử kiểm tra các vật thể rất nhỏ (hạt-particle), chẳng hạn như electron và photon, thì hiện tượng lượng tử lại ở khắp mọi nơi xung quanh chúng ta, tác động ở mọi quy mô từ xưa đến nay. Tuy nhiên, chúng ta không dễ dàng khám phá ra chúng ở các vật thể to lớn. Điều này có thể gây ra ngộ nhận rằng HIỆN TƯỢNG LƯỢNG TỬ là kỳ lạ hoặc siêu nhiên. Trong thực tế, khoa học lượng tử lấp đầy khoảng trống trong kiến ​​thức vật lý con người nhằm cung cấp cho nhân loại bức tranh hoàn chỉnh hơn về cuộc sống hàng ngày.

Càng lúc càng có nhiều khám phá về lượng tử chúng sẽ được đưa vào hiểu biết cho nhân loại trong vật liệu, hóa học, sinh học và thiên văn học... Chính những khám phá về khoa học lượng tử là nguồn tài nguyên có giá trị cho sự đổi mới, tạo ra các thiết bị như laser và bóng bán dẫn, cùng nhiều thứ khác trong nay mai. Vật Lý Lượng Tử sẽ có những bước tiến bộ thực sự đối với các công nghệ từng được lầm tưởng mang tính suy đoán, giả thuyết chẳng hạn như MÁY TÍNH LƯỢNG TỬ. 

Nhưng giờ đây Máy Tính Lượng TỬ đã là hiện thực.

Đoạn trích đáng chú ý trong bài viết của Tiến sĩ Neven như sau: " Hiệu suất của Willow trên thước đo chuẩn này thật đáng kinh ngạc: Nó đã thực hiện một phép tính trong chưa đầy 5 phút, trong khi một trong những siêu máy tính nhanh nhất hiện nay sẽ mất 10^25 năm, tức 10 septillion năm. Nếu bạn muốn viết ra, con số này là 10.000.000.000.000.000.000.000.000 năm (10 triệu tỷ tỷ năm). Con số khó tin này vượt xa các thang thời gian đã biết trong vật lý và vượt xa tuổi của vũ trụ. Nó củng cố cho ý tưởng rằng tính toán lượng tử xảy ra trong nhiều vũ trụ song song, phù hợp với ý tưởng rằng chúng ta đang sống trong một đa vũ trụ, một dự đoán đầu tiên được đưa ra bởi David Deutsch ."

 con chip willow

Máy tính lượng tử tiêu biểu cho một sự thay đổi to lớn so với các mô hình máy tính truyền thống, mở ra một kỷ nguyên mới về khả năng xử lý. Không giống như máy tính cổ điển xử lý thông tin ở dạng nhị phân (bit) dưới dạng số không hoặc số một, máy tính lượng tử sử dụng bit lượng tử hoặc qubit (quantumbit), có thể tồn tại ở nhiều trạng thái cùng một lúc do sự chồng lấp lượng tử. Điều này cho phép chúng thực hiện nhiều phép tính cùng một lúc, tăng đáng kể sức mạnh xử lý và tiềm năng giải quyết các vấn đề phức tạp hiện nằm ngoài tầm với của các công nghệ khác.

...

Các vật lý gia tiếp tục khám phá ra tiềm năng của khoa học lượng tử để biến đổi quan điểm của chúng ta về lực hấp dẫn và mối liên hệ của nó với không gian và thời gian. Khoa học lượng tử thậm chí có thể tiết lộ cách mọi thứ trong vũ trụ (hoặc trong nhiều vũ trụ) được kết nối với mọi thứ khác thông qua các chiều cao hơn mà các giác quan của chúng ta không hay chưa thể hiểu được.

NGUỒN GỐC NGÀNH VẬT LÝ LƯỢNG TỬ

Thật ra tuy mới mà không mới; Lĩnh vực vật lý lượng tử ra đời vào cuối những năm 1800 và đầu những năm 1900 sau nhiều quan sát thực nghiệm về các nguyên tử không có ý nghĩa trực quan (bằng mắt) trong vật lý cổ điển.

 Từ đó khoa học nhận ra rằng vật chất và năng lượng có thể được coi là tách biệt hoặc lượng tử, có giá trị tối thiểu từ những phần nhỏ nhất không còn chia ra nữa. Ví dụ, ánh sáng có tần số cố định sẽ cung cấp năng lượng theo lượng tử được gọi là "photon". Mỗi photon tức là phần tử nhỏ nhất của ánh sáng đó ở tần số này sẽ có cùng một lượng năng lượng và như thế năng lượng này không thể bị chia nhỏ thành các đơn vị nhỏ hơn nữa? Trên thực tế, từ "lượng tử" có gốc từ tiếng Latin và có nghĩa là "bao nhiêu".

Rõ ràng qua một thời gian dài, sự hiểu biết hay nguyên lý lượng tử cho đến hiện nay đã thay đổi khái niệm con người về nguyên tử. Các mô hình chúng ta tưởng tượng đầu tiên mô tả nguyên tử bao gồm các electron chỉ là các hạt điện tích nhỏ nhất bay quay quanh hạt nhân, giống như cách các vệ tinh quay quanh Trái đất vậy. 

Thế mà hiện tại Ngành vật lý lượng tử hiện đại giúp ta hiểu rằng các electron được phân bổ trong nhiều quỹ đạo, các mô tả toán học biểu thị xác suất tồn tại của các electron ở nhiều vị trí trong một phạm vi nhất định tại bất kỳ thời điểm nào đó là VÂN ĐẠO. Từ Vân Đạo, các electron có thể nhảy từ quỹ đạo này sang quỹ đạo khác.

CÁC CƠ QUAN KHOA HỌC HOA KỲ ĐÓNG GÓP RA SAO VỀ CƠ HỌC LƯỢNG TỬ?

Văn phòng Khoa học có nhiều chương trình liên quan đến điện toán lượng tử và khoa học thông tin lượng tử. Ngoài ra, nghiên cứu khoa học hiện đại do Văn phòng Khoa học hỗ trợ diễn ra trong khuôn khổ của cơ học lượng tử. Các cơ sở máy gia tốc ví như Hệ thống Máy gia tốc Linac Tandem Argonne (ATLAS) tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Argonne, Máy va chạm ion nặng (RHIC) của Phòng thí nghiệm Quốc gia Brookhaven và Cơ sở Máy gia tốc chùm electron liên tục của Cơ sở Máy gia tốc Quốc gia Thomas Jefferson đều tồn tại để nghiên cứu các tính chất của các hạt siêu nhỏ trong thiên nhiên. Các hạt nhỏ này được kiểm soát bởi các quy tắc của cơ học lượng tử. Các cơ sở khác nghiên cứu bản chất lượng tử của các hạt bao gồm Phòng thí nghiệm Máy gia tốc Quốc gia Fermi, phòng thí nghiệm vật lý hạt cốt lõi của Hoa Kỳ. Cơ sở Chùm đồng vị hiếm (FRIB) tại Đại học Tiểu bang Michigan lập ra để nghiên cứu các tính chất của hạt nhân nguyên tử kỳ lạ.

ỨNG DỤNG

MÁY CHỤP MRI

Nhiều hạt hạ nguyên tử, bao gồm proton, có mô men động lượng, thường được gọi là "spin". Các chuyên gia y tế sử dụng đặc tính này trong các thiết bị chụp MRI (Magnetic Resonance Imaging-  máy chụp cộng hưởng từ trường)

Điện thoại thông minh chứa hàng tỷ bóng bán dẫn hoạt động dựa trên bản chất sóng của electron, mà các nhà khoa học hiểu thông qua cơ học lượng tử.

Máy tính lượng tử và mạng lượng tử là những ứng dụng mới của cơ học lượng tử sử dụng bản chất lượng tử của các hạt để lưu trữ và truyền thông tin...nói tóm lại còn quá nhiều ứng dụng trong ngành VẬT LÝ ĐIỆN TỬ đang là mũi đột phá mới nhất, nhiều nhất hữu ích nhất cho khoa học ứng dụng hôm nay liên quan đến các ngành sản xuất tiêu dùng, y tế, công nghệ ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác trong xã hội loài người./. 

Đinh trọng Phúc biên soạn

NGUỒN THAM KHẢO

CALTECH

https://scienceexchange.caltech.edu/topics/quantum-science-explained/quantum-physics

LIVE SCIENCE

Quantum mechanics: Definitions, axioms, and key concepts of quantum physics | Live Science

Quantum mechanics: Definitions, axioms, and key concepts of quantum physics | Live Science