ĐOẠN TRƯỜNG DI DÂN (phần 4)

 

Tiếp theo phần 3

                        không có ai thấy, bà Nội khóc khi ông Nội đã ra đi 

    Bà nội gào lên Thầy Casy thoáng nhìn lên bà cụ. Hơi thở bà trở nên hổn hển, dồn dập...

                    -Lạy Cha chúng con ở trên Trời, thánh danh Cha là ...
                        -Quang Vinh ...bà nội hét to 
                        -Người đã đến nước Chúa, việc trần gian người đã mãn , giờ là lúc lên Trời 
                        -Amen!

    Thoáng một tiếng há hốc, rồi một tiếng khóc bật ra vào không gian 

 "Xin Chúa Ban Cho Chúng Con Ngày Sống Hôm nay- Bánh Ăn Hàng Ngày- Và Tha Thứ Cho Chúng Con  ..."

    Hơi thở kia đã thực sự ngừng hẳn. Thầy Casy buông ánh mắt trìu mến cảm thương ngó xuống cặp mắt trắng đục, sâu thẳm của ông cụ.

                -Hallelujah... tiếp tục ,tiếp tục đi!...

    Tiếng  bà Nội khẩn thiết...

                            -Amen !

    Thầy Casy chấm dứt.

  

     Bà lặng yên đứng đó. Tiếng ồn ngoài lều cũng đồng loạt ngưng lại. Trên đường, có tiếng xe nào đó chạy vụt qua. Thầy Casy còn quỳ bên tấm nệm. Ngoài lều, tất cả mọi người đều nín thinh, thật yên lặng như cố lắng nghe âm thanh nào từ một cái chết. Sairy dìu bà ra ngoài. Bà nội cố ngẩng cao đầu để chứng tỏ sự cương nghị của mình. Bà Sairy giúp bà ngồi trên tấm nệm lót sẵn bên ngoài. Nội cố nhìn thẳng như tự hào về cái tính cương nghị đó. Cái lều lặng yên một lát, cuối cùng thầy Casy vén tấm bạt cửa bước ra. 

    Pa giờ mới lên tiếng:

                    -Thầy cho biết cơn bệnh của nội là gì, hả thầy?
                    -Đột quỵ, đột quỵ cấp tính!

    Cuộc sống vẫn tiếp tục. Mặt trời đang xuống chân trời, chiếu ánh sáng sà sà ngang mặt đất. Có mấy chiếc xe tải chở hàng, dài, màu đỏ chạy trên đường. Tiếng xe ầm ầm rung động nền đường nghe như động đất. Mấy ống khói to, thẳng, phùn phụt phun lên trời từng bụm khói dầu cặn đen xỉn. Mỗi xe có một tài xế. Người lái phụ đang ngủ trong cái giường tầng bám vào trần xe. Xe tải kia chạy suốt ngày đêm. Đó là những chiếc xe nặng nề làm rung rinh mặt đất.

            thầy Casy cầu nguyện cho ông nội

   Cả nhà nhóm lại làm lễ. Pa ngồi xổm ở đằng trước, kế là Bác John. Giờ Pa đứng vai gia chủ. Ma đứng bên ông. Noah, Tom và Al đều ngồi xổm y vậy. Thầy Casy ngồi xuống xong dựa mình vào khuỷu tay mình. Connie cùng Sharon bước ra một khoảng. Ruthie cùng Winfield đang phụ nhau xin nước về, tiếng thùng nước khua lách cách giữa hai đứa nhỏ. Linh cảm có chuyện gì, chúng rón rén bỏ thùng nước xuống yên lặng đứng bên mẹ. Bà nội vẫn lạnh lùng ngồi yên thế, nét bà có chút gì kiêu hãnh chờ cả nhà nhóm lại xong, cho đến lúc không ai còn để ý, bà mới nằm xuống lấy tay che mặt...

     Mặt trời đỏ ối đã lặn, còn vương lại vài ánh hoàng hôn trên nền đất đủ soi sáng những khuôn mặt những ánh mắt còn lấp lánh phản chiếu ánh sáng sót lại của một ngày. Màn đêm đang đến, nó đang lấy đi mọi thứ ánh sáng của một ngày vừa qua.

    Pa lên tiếng:
                - Hôm nay đây, tại căn lều của Ông Bà Wilson...
    Bác John gục gặc đầu 
                -Ông thuê căn lều này 
    Pa đồng ý tiếng nghe nho nhỏ
                -Họ thật thân thiện...

     Ông Wilson đứng cạnh chiếc xe chết máy, bà vợ Sairy tới chiếc nệm ngồi xuống cạnh bà nội, cẩn thận tránh đụng vào bà.

    Pa lên tiếng gọi:
                        -Ông Wilson ơi!

    Giờ ông Wilson mới lê bước tới gần, cùng ngồi xổm xuống. Sairy sau đó mới tiến lại gần chồng. 

                    -Gia đình chúng tôi thành tâm biết ơn ông và bà những người tử tế. 

                    -Chúng tôi hân hạnh được giúp đỡ quý bạn. Ông Wilson khiêm tốn trả lời.

    Pa tiếp với giọng cảm kich...

                    -Chúng tôi mang ơn ông nhiều quá 
                    -Đừng nói chuyện ơn nghĩa trong cái chết...

Hai vợ chồng Wilson và Sairy đồng thanh át cả giọng Pa...
                        -Xin đừng bao giờ nói chuyện mang ơn nữa!

            Al Joad chen vào:
                        -Xin ông cho phép tôi sửa xe ông ; cháu và anh Tom sẽ sửa được.

        Giọng Al mang vẻ tự hào chen lẫn niềm vui sướng khi được về lại làm bổn phận gia đình.
Ông Wilson đành chấp nhận:
                        -Chúng tôi thấy cần các bạn giúp cho một tay.
    Pa đề nghị:
                        -Chúng tôi cho rằng cần làm những việc sau. Trước tiên là vấn đề luật pháp. Xin ông làm báo cáo về cái chết này. Như vậy khi làm báo cáo một là người ta thu lệ phí bốn mươi đô la khi họ đảm đương việc chôn cất hai là họ sẽ lo chôn cất theo cách dành cho người nghèo khổ.

    Bác John chen vào: 
                        -Không chúng ta đâu phải là người nghèo khổ?
    Tom lên tiếng giải thích:
                        -Nhà mình cũng học kinh nghiệm này. Cũng như chưa bao giờ kinh nghiệm chuyện bị tống ra khỏi đất đai của mình đang ở vậy.
Pa giọng phân trần:

                    -Chúng ta mất sạch. Cũng không đổ tội này lên cho chính chúng ta. Chúng ta không trả nổi tiền, thì chúng ta chưa bao giờ rớ vào cái gì; chúng ta chưa đưa tay ra nhận của từ thiện từ người nào cả. Ngay lúc Tom gặp cảnh rắc rối tù đầy chúng ta cũng ngẩng cao đầu đầy lòng tự tin. Nó chỉ làm điều mà một người đàn ông đáng làm...

                    -Thế thì chúng ta giờ phải làm gì đây? 

Giọng Bác Tom nghe gay gắt

                    -Chúng ta cứ thi hành điều luật pháp đã hứa. Họ sẽ thi hành những điều của họ để giúp cho cha chúng ta. Chúng ta chỉ còn một trăm năm mươi đô la. Nếu họ lấy lệ phí chôn cất nội là bốn muơi đô la , chúng ta sẽ không còn khả năng tới được California nữa! Nếu không muốn vậy thì họ sẽ chôn cất nội như cách dành cho người nghèo, vậy thôi.

Tom tìm lời trong Thánh Kinh để táng Nội

    Đám đàn ông mãi bàn cãi đến lúc họ nhìn ra mặt đất tối hẳn trước đầu gối họ.

    Giọng Pa nho nhỏ trong xúc động:

                -Ngày xưa ông nội mai táng cha mình với chính bàn tay của nội, với niềm hãnh diện của một đứa con mai táng cha mình. Mồ yên mả đẹp cũng do chính cái xẻng của Nội của các con. Đó là thời điểm một người đàn ông có cái quyền được chôn cất do chính bàn tay của con trai mình, cũng là cái thời mà người con trai có quyền chôn cất cha mình do chính bàn tay của mình.

                -Giờ luật pháp thay đổi hết rồi!

 giọng Bác John chua chát xen vào 

                    -Đôi lúc cũng không nhắm mắt nghe theo pháp luật, mà phải linh động thôi , dù sao không cứ là nhất nhất làm theo y chang? Có nhiều cái chúng ta không thể làm đúng như họ nói được. Lúc tên Floyd trở thành bất lương, pháp luật bảo tha thứ cho y, chẳng có ai tha cho y cả. Có đôi lúc người ta phải linh động với luật. Ý ta muốn nói giờ đây ta muốn trở lại cái quyền được tự tay chôn cất chính cha mình. Ai có ý kiến gì không?

Vị thầy  đưa cao tay:
                        -Tuy luật pháp thay đổi, nhưng 'ngộ biến tùng quyền' (got to's' go on); ông có quyền làm những gì ông đáng làm.

        Pa ngó qua Bác John:

                        -Đây cũng là quyền của anh nữa đó anh John. Ông có ý nào chống lại chuyện này không anh?

                -Không chống đối... Bác buông thỏng

                        -Chỉ có cách duy nhất là làm vào BAN ĐÊM, đem ông ra và chôn thật nhanh.

    Giọng Pa chua xót, hổ thẹn:

                    -Chúng ta không làm được y như nội xưa kia. Cũng do chúng ta quá cần tới California trước lúc hết tiền mà ra cả!

    Tom chen vào:

                       -Có lúc bà con chôn một người, bà con còn nghĩ ai đã giết người đó? Thế mà chính phủ này thì sao? họ chỉ biết lợi lộc trên xác chết thôi? có lúc mối lợi này còn nhiều hơn người này lúc còn sống làm được? Khốn nạn thật, họ không truy nguyên tại sao mà người này chết, và người chết là ai? Con đề nghị chúng ta viết gốc tích của Nội, tại sao lại mất tại đây và tại sao chúng ta phải chôn cất nội ngay đây, xong chúng ta bỏ vào cái chai để cạnh ông nội.

    Pa gục gặt đầu đồng ý ngay ý kiến của Tom.

                -Con nói nghe rất phải. Viết cho đàng hoàng, để người ta sau này biết nội có con cháu đông. Phải kèm tên nội đi theo, để sau này người ta biết rằng nội không chết như một người già cô độc. 

                -Ai có thêm ý kiến gì không? 

    Đám người im lặng.
    Pa quay lại Má:
                    -Mình gắng giúp bồng nội ra chứ ?
                    -Vâng em sẽ bồng nội ra. Nhưng ai nấu ăn tối đây?

    Bà Sairy nhanh miệng:
                            -Tôi sẽ giúp nấu bữa tối cho, Bà cứ làm việc đó đi. Tôi và con gái lớn của bà nấu ăn thế cho bà.
                            -Ồ hay quá, thật là cám ơn bà . Má mừng rỡ.
                            -Noah, con tới tới mấy thùng thịt muối, đem ra mấy miếng thịt heo ngon nhất ra cho má. Muối chưa thấm nhiều nên nấu ngon lắm.
                -Bên tôi có nửa bao khoai bà ạ, Sairy nói với Má Joad.
    Má bảo Pa:
                                -Mình đưa cho tôi hai đồng loại nửa đô la đi. 

    Pa luồn tay trong túi lấy mấy đồng đô la kim loại đưa cho bà. Má  đổ đầy nước vào cái chậu tắm mang vào lều. Trong lều tối om.Bà Sairy giúp thắp nến đi vào lều. Dựng xong cây nến lên mặt cái thùng xong, bà Sairy bước ra. Trong phút giây ngắn ngủi, Má liếc nhìn xác ông với tấm lòng đầy thuơng cảm. Má xé một miếng khăn của mình cột hàm ông nội khít lại. Nắn lại chân tay cho ông xong, bà xếp hai tay ông úp lên phía ngực. Kéo mí mắt ông xuống xong, Má đặt một đồng tiền lên mỗi mắt. Sau cùng, Má gài nút áo và rửa mặt cho ông.

    Bà Sairy nhìn vào lều:

                        -Bà cần tôi giúp một tay không?
Má chậm rãi nhìn lên:
                -Bà vào đi, tôi cần nói chuyện này với bà
                  -Đứa gái lớn của bà giỏi quá, cô gái lột vỏ khoai rành quá chừng 

bà Sairy khen.
                -Nào tôi giúp được gì đây?

a quilt - tấm vải đắp từ rất nhiều mảnh vải cũ tạo thành

                    -Tôi đã rửa ráy cho ông xong rồi bà ạ. Nhưng ông tôi không còn bộ áo quần nào khác nữa. Dĩ nhiên là tấm vải đắp (quilt xem hình trên) của bà coi như đã hư rồi vì nó không bao giờ để mùi người chết dính vào đây. Tôi nhớ con chó của tôi cứ sủa hoài và cắn vào tấm nệm mà mẹ tôi trước khi qua đời nằm trên đó, dù đã hai năm sau. Chúng tôi sẽ cuốn ông tôi vào tầm vải đắp của bà, chúng tôi sẽ làm lại cái khác, chúng tôi sẽ làm tấm vải đắp khác lại cho bà ngay thôi.

    Bà Sairy dứt khoát:

                            -Thôi xin bà đừng nói thế. Nhà tôi vinh hạnh  lắm mới có được điều phước này. Thân tôi bất an bấy lâu nay. Đến lúc con người tôi cần phải làm việc thiện bà ạ!

    Má gật đầu:

                    -Phải, phải, con người cần việc đó lắm. 

    Má nhìn một hồi lâu vào khuôn mặt đầy râu của nội. Hàm ông bị buộc lại, đôi mắt có hai đồng tiền đặt vào đang lấp lánh phản chiếu với ánh sáng cây nến.

                        -Ông không còn giống lúc bình thường nữa! Thôi chúng ta cuốn ông lại. 
                        -Bà cụ có vẻ dạn dĩ với chuyện ra đi này. 
    Má phân bua:
                                -Tại sao bà biết không? Vì Bà nội quá già. Có khi bà nội chẳng hay chuyện gì xảy ra nữa. Có lẽ bà nội còn không biết chuyện gì lâu hơn nữa. Còn lại, bà con chúng tôi đều lấy làm tự hào vì còn giữ được bình thường . Tôi nhớ ba tôi hay nói ' bất cứ người nào cũng có thể suy sụp . Nhưng đàn ông thì không nên suỵ nhược như vậy' Do đó chúng tôi luôn luôn gắng giữ sức khoẻ. 

   Má đã quấn gần xong thân hình của ông nội. Tấm vải đắp giờ đã quấn từ chân cho đến vai nội. Bà kéo một góc tấm vải phủ qua mặt ông. Sairy giúp đưa bà nửa tá kim găm , gim tấm mền đắp lại thật chặt , trông y một bó dài.

 Xong xuôi, Má đứng hẳn dậy. 

                    -Chôn cất ông như vậy cũng không tệ lắm. Giờ mình cần một thầy Đạo đi vào làm phép và bà con làm lễ xung quanh.

    Thình lình Má hơi lảo đảo. Sairy chạy nhanh lại đỡ bà...

                    -Hình như bà quá mất ngủ ...

    Má trả lời, giọng ngượng ngùng:
                        -Không, tôi không hề gì đâu. Bà thấy đó vì chúng tôi quá bận bịu mọi thứ đó thôi.
    Sairy lo lắng: 
                        -Xin bà hãy ra ngoài thoáng một ít đi 
                        -Đúng, tôi cũng xong đây rồi. 

    Sairy giúp thổi tắt ngọn nến, xong hai người đồng bước ra ngoài . 

***

     Ngọn lửa bập bùng sáng dưới con mương  nhỏ. Tom đang dùng que ngang và dây kẽm buộc nấu hai cái ấm. Nước đang sôi,  lập bập cái nắp. Rose Sharon, nàng quỳ trên mặt đất hơ người gần ngọn lửa, tay cầm cái muỗng dài. Vừa thấy Má bước ra, nàng vụt đứng dậy lại gần bà. 

                    -Má, con cần hỏi Má điều này
                    -Lại sợ nữa ư? Tại sao con không gắng đừng sợ lo cho đủ chín tháng hả con?
                -Nhưng chuyện vừa rồi có ảnh hưởng gì cho bé trong bụng không hả má?
                -Con không nghe người ta nói à? 'một hài nhi sinh ra không có điều âu lo là một hài nhi hạnh phúc ' có phải vậy không hả bà Wilson?
                   -Tôi có nghe như thế; tôi còn nghe như vầy nữa nè 'đứa bé chào đời với quá nhiều điêu vui sướng thì sẽ là đứa bé buồn thảm' "

    Sharon phân trần: 
                        -Con cảm thấy hết sức bồn chồn trong người má à.
                        -Ồ, ai mà không bồn chồn như con, có ai nhảy múa được đâu? Thôi, con gắng trông giúp mấy cái nồi kia đi.

    Gần ánh sáng ngọn lửa đó, nhóm đàn ông đang tụ lại với nhau bàn tính. Dụng cụ giờ đây gồm xẻng và một cái cuốc chim, nhọn hai đầu. Pa vạch một hình dài 8 bộ rộng ba bộ (feet). Họ thay phiên nhau đào huyệt. Pa dùng cuốc chim bới đất, Bác John dùng xẻng xúc đi. Đến phiên Al bới đất thì Tom lo xúc đi. Noah cuốc, Connie xúc . Cái huyệt sâu dần vì công việc tiếp sức không bao giờ chậm lại. Những xẻng đất vụt bay đi lên rào rạt, cái huyệt sâu dần ngang vai Tom.

 
    Giờ anh lên tiếng hỏi:
                        -Sâu ngang đâu vậy Pa?
                        -càng sâu càng tốt, con gắng cho độ hai bộ nữa. Giờ Tom, con nhảy lên, đi lấy tờ giấy vừa viết đi con.

    Tom đu người vụt lên khỏi cái hố, Noah nhảy xuống đào tiếp thế Tom.

 
    Tom đi nhanh tới Má, bà đang ngồi coi bếp lửa.
                    -Chúng ta cần giấy và viết Má ơi?
    Má nhẹ lắc đầu
                    -Ô không có, đó là thứ gia đình mình không mang theo.
Nói đoạn, bà hướng về phía bà Sairy.

    Người đàn bà nhỏ thó kia vội bước nhanh lại lều. Bà trở lại trên tay cầm cuốn Thánh Kinh và nửa ngòi viết chì.

                        -Có rồi. Mấy bạn hãy viết ở trang trống phía ngoài, xong xé nó ra.

    Nói xong bà đưa cuốn sách và viết cho Tom.
Tom ngồi xuống gần ngọn lửa. Mắt anh nheo lại, cố tập trung vào chữ viết; anh viết thật chậm và hết sức cẩn thận vào trang giấy độc nhất phía ngoài cuốn Thánh Kinh

-ĐÂY LÀ TÊN CỦA ÔNG WILLIAM JAME JOAD, tạ thế vì đột quỵ, một ông lão rất thọ. Con cháu phải tự táng ông do không có tiền trả phí tổn mai táng. Chẳng ai ám toán ông cả , ông qua đời chỉ vì đột quỵ thôi.

Ngang đây, anh dừng:

                    -Má nghe con đọc đây . Nói xong anh đọc thật chậm cho mẹ nghe.
                    -Con viết nghe hay quá. À tại sao không? sao con không trích một đoạn nào trong Kinh Thánh này vào cho người ta biết Nội là người có đạo hả con ?
                    -Trích ngắn thôi, vì không có chỗ cho trang giấy này nữa

    Sairy chen vào:
                    -Thế thì câu "Xin Chúa Tha Thứ Cho  Linh hồn Ông" được không hai vị?
                    -Không ổn đâu, câu này nghe như ông có tội và bị treo cổ không bằng ; Tom chối ngay,
                    -Con tìm cách chép cho.

    Nói xong, anh lật từng trang lẩm nhẩm đọc theo từng hơi thở...
                    -Đây rồi, câu này ngắn và hay nè:

    - CHÚA NÓI CÙNG HỌ, Ô , KHÔNG NHƯ THẾ, THƯA CHÚA!

                -Nghe không có nghĩa gì hết... Sairy góp ý 
                -Hay là lật qua phần Thánh Thi thử xem vào phần trong. Thông thường tổ tiên ta thích Thánh Thi lắm .
    Tom nghe theo lật tìm những câu trong phần Thánh Thi. 
                    -CÓ thể câu này ...
con nghĩ câu này hay, nó lột được ý nghĩa tôn giáo:

-PHƯỚC THAY  CHO KẺ NÀO ĐƯỢC THA TỘI VÀ TỘI LỖI ĐƯỢC CHỮA LÀNH 

được không?
                -Câu này nghe hay, Má gật gù, con viết vào đi.
    Tom cắm cúi viết. Phần Má tìm chai nước trái cây súc sạch, xong chùi khô. Tom viết xong bỏ vào chai, đóng nút thật kín. 

 Chợt Tom nhớ ra:
                -Đáng lý để thầy Casy viết thì hay hơn Má à.
                -Không phải đâu, vì thầy đâu phải là bà con gì mình.
 

    Nói xong bà lấy cái chai từ tay Tom đi vào lều. Má mở kim găm, luồn cái chai dưới bàn tay lạnh giá của xác Nội, xong ghim lại kỹ càng . Làm xong việc này,  bà trở lại bên bếp lửa.

***

    Toán đàn ông đào huyệt xong tiến lại gần ánh lửa, mặt họ lấp lánh mồ hôi.

                    -xong rồi , Pa thở phào 

Pa , John cùng Noah và Al cùng bước vào lều. Họ trở ra, cái bó xác dài được mang ở giữa. Mang xác nội ra huyệt xong, Pa nhảy xuống trước đỡ một đầu xác ông, nhẹ nhàng đặt xuống. Bác John chìa một tay, giúp kéo Pa lên. 
                    -Bà nội ra sao rồi? 

Pa chợt lên tiếng hỏi .
                    -Để em vào xem sao? 
    Má trả lời Pa xong chạy vội lại tấm thảm, nhìn bà nội thật nhanh và vội chạy lại huyệt mộ của ông nội.

                -Bà đang ngủ, cũng có thể bà cố nằm vậy vì bà chướng với em, nhưng em nghĩ nên để bà nằm vì bà yếu lắm.

    Pa hỏi thêm:
                        -Thế thầy đâu rồi? nhà mình nên mời thầy làm lễ cho nội.
                                -Con thấy thầy đi bộ ra phía đường, có thể do thầy không muốn làm lễ đâu.
                                -Không muốn làm lễ ư ?
                                -Không đâu. Tom tin vậy.
                                 -Thầy không còn thầy đạo nữa. Thầy không muốn lừa dối người ta khi không làm thầy đạo nhưng lại làm một việc của người thầy đạo như thế. Con dám cá là thầy cố ý lánh mặt không cho ai thấy mình.

Thầy Casy làm lễ an táng cho Ông Nội

    Thầy Casy lặng lẽ lại gần, nghe Tom giải thích vậy liền lên tiếng:

                    -Ta không trốn đâu, ta trở lại giúp bà con đây, nhưng vấn đề là ta sẽ không lừa dối các vị đâu.
   Pa khẩn khoản :
                    -Xin thầy cầu kinh cho chúng con. Không ai an táng mà chẳng có một lời cầu kinh nào thầy ạ.
                    -Ta sẽ làm việc đó... thầy Casy chấp nhận.

    Connie dìu Sharon tới kế bên huyệt của ông nội, Sharon xem chừng lưỡng lự.

                -Em phải tới một tí. Không tới đứng đây thì chẳng phải chút nào.   Em chỉ đứng đây một lát thôi.

    Ngọn lửa toả hắt hiu ánh sáng tới đám người, soi ánh sáng nhạt nhoà lên từng khuôn mặt, những ánh mắt, chiếu lờ mờ lên những màu áo quần đen thẩm. Mọi người giở mũ xuống hết trong lúc ánh sáng đang nhảy múa với những chiếc bóng người.
                    -Ta xin làm buổi lễ ngắn.
    Vị thầy nói xong liền cúi đầu xuống, mọi người liền làm theo người chủ lễ. 
Bằng giọng nói trang nghiêm, thầy Casy bắt đầu:
                -Hôm nay đây có một cụ ông đã sống trọn một kiếp người và vị này đã ra đi. Ta chưa biết kẻ này thiện ác ra sao, nhưng không quan trọng đối với ta cho lắm. Khi còn tại thế, thiện ác với kẻ này là trọng. Nhưng khi, kẻ này đã giã từ cuộc thế thì điều thiện ác chẳng còn . Có lần, ta nghe một người đọc một bài thơ như vầy 'mọi cuộc sống đều là thánh' Hãy nghĩ điều này , nó còn nhiều ý nghĩa hơn lời đã nói ra. Bởi thế ta không cầu cho người đã chết như cụ đây, vì khi chết thì đã hết tội lỗi. Cụ đã làm xong công việc một công việc đã chọn duy nhất đó rồi. Con chúng ta trong muôn  ngàn thứ việc trên trần này, nhưng ta không biết chọn lối nào đây. Đó là thứ ta cần cầu nguyện để các người chọn ra một lối để đi. Cụ ông hôm nay nằm đây cụ đã chọn xong lối của mình. Giờ đây hãy lấp đất cho cụ , để cụ mãn phần. 
Nói xong vị thầy ngẩng đầu.
                            -Amen!

  Pa lên tiếng trước, toán người còn lại lẩm nhẩm theo 
                                -Amen ...

                    lấp mồ cho Nội trong đêm

    Pa xúc nửa xẻng đất rắc đều lên miệng huyệt. Làm xong , ông trao xẻng lại cho Bác John, bác rắc một xẻng đầy hơn. Cái xẻng cứ thể truyền tay cho hết đám đàn ông. Mọi người đều thi hành bổn phận  cũng là cái quyền của họ. Pa bắt đầu xúc mạnh đống đất rời bên cạnh lấp huyệt. Đàn bà giờ trở lại bếp lửa, nấu cho xong bữa tối. Hai đứa bé Ruthie cùng Winfield chỉ biết đứng cạnh nhìn cùng nuốt nước bọt.

    Ruthie đầy vẻ buồn bả
                        -Nội bị nằm lại dưới kia rồi !
    Winfield nhìn chị với ánh mắt đau khổ. Cậu bé vụt chạy ra khỏi bếp lửa, ngồi trên mặt đất khóc thút thít...
    Pa đã lấp được nửa huyệt, ông đứng thở hổn hển, còn ông Bác thì lo làm cho xong phần việc của mình. Vừa lúc Bác John đang đắp và xoa láng lại phần cao của nấm mồ chợt Tom chận tay ông lại...

                            -Xin bác nghe con nếu chúng ta làm nấm mồ thì không biết lúc nào họ sẽ đào lên? Chi bằng chúng ta không cho họ biết nấm mồ. Hãy để bằng mặt đất và rải cỏ khô lên trên.
    Pa thở dài:
                        -Pa đâu nỡ làm thế hả con? Để nấm mồ bằng như vậy thật không phải chút nào?
                    -Thì đành chịu vậy thôi. Tom khẩn khoản
                    -Họ sẽ đào ngay vì chúng ta phạm luật. Pa từng biết khi con phạm luật thì họ làm như thế nào rồi Pa à.
                    -Con nói cũng đúng. Quả Pa quên chuyện này thật! 
    Nói xong, người cha giật cái xẻng từ tay anh John của ông, cùng san phẳng lại mặt mộ.
                            -Mùa đông này, nấm mồ của Nội sẽ lõm xuống mất thôi!

   Ông lẩm bẩm như nói với chính mình ...

CÒN TIẾP 1 KỲ

   

John E. Steinbeck- ĐOẠN TRƯỜNG DI DÂN (Phần 3)

 tiếp theo phần 2

đề bài do người dịch tự đặt

theo XA Lộ 66, con đường di cư xuyên bang của gia đình Joad từ Oklahoma tới California trong cuốn tiểu thuyết Chùm Nho Phẫn Nộ của John Steinbeck

 ... Al mở nắp trước mũi chiếc Hudson lên, anh cẩn thận đo lại mức dầu. Anh mang cái thùng từ gầm ghế lái lại, chêm thêm cho xe một ít dầu máy đen , rẻ tiền vào ống máy xong đo lại lần nữa.
Tom bước lại gần,
                -Anh lái thay em một đoạn nghe ?
                -Em chưa mệt đâu , Al từ chối
                -Ôi, tối qua đến giờ em chưa ngủ chút nào. Sáng nay anh có ngủ rồi. Anh thức dậy trên mui . Thôi để anh lái cho.

            -Thôi thế thì anh lái đi.
Al lưỡng lự trả lời .

                -Nhưng anh phải cẩn thận, để ý thật kỹ mức dầu máy. Cho xe chạy chậm thôi. Em canh chừng chập điện. Anh phải trông chừng kim độ thật đều. Nếu nó nhảy tưng tưng là sấp chập diện đó. Phải cho xe chạy chậm do xe mình chở quá nặng đó anh biết không?

Tom cười phá lên:

                    -Anh sẽ trông chừng nó thật kỹ, em cứ yên tâm nghỉ sức đi.

Cả nhà giờ lại dồn đống lên chiếc xe tải. Má ngồi bên bà Nội, Tom thay Al rồ máy

                        -Ngon ơ!

    Nói xong, Tom tiến xe vào lòng xa lộ. Chiếc xe tải chạy đều đều.  Mặt trời tỏa nắng xuống bầu trời trước mặt. Bà nội tiếp tục ngủ say dù Má thỉnh thoảng ngủ gật đụng đầu vào bà. Tom lo kéo vành mũ trước trán để tránh tia nắng chói thẳng vào mắt.

Xe di dân chạy qua Thành Phố Oklahoma thập niên 1930s

    Từ Paden tới Meeker xa ba muơi dặm, mất mười bốn dặm từ Meeker tới Harah, tiếp đến là Oklahoma City -một thành phố lớn. Tom tiếp tục lái xe thẳng qua. Má thức dậy ngắm mấy con phố lúc xe xuyên qua. Cả gia đình, lố nhố trên chiếc xe cùng trố mắt ngắm mấy tiệm hàng, những căn nhà bề thế, những toà nhà làm việc cao ngất. Rồi  nhà cửa, bin-đinh thấp bé, nhỏ hơn, nhường chỗ cho những bãi tha ma xe cũ, những tiệm thức ăn nhanh hot -dog, những vũ trường ngoại ô thành phố.

    Hai đứa nhỏ, Ruthie và Winfiel ngắm nhìn quang cảnh thành thị thật trọn vẹn, không sót thứ gì. Nét lạ lùng, đồ sộ nơi thành  phố đã làm chúng kinh ngạc đến choáng váng. Con người thành phố ăn mặc thật sặc sở, không biết bao nhiêu là áo quần đẹp làm hai đứa nhỏ cảm thấy lạ lùng đến nỗi phải sợ hãi. Hai chị em lặng thinh chẳng nói với nhau lời nào. Chúng nhìn cho đã mắt rồi bàn tán sau. Hai đứa ngắm những cần trục chuyển dầu trong thành phố. Những cái cần trục đen trui trủi, bốc mùi dầu, khói đầy không khí. Nhưng chúng không dám hé môi, sự to lớn và lạ lùng làm chúng sợ hãi thật sự.

FASHION thập niên 1930 thành thị Hoa Kỳ

    Về phần người chị cả Sharon, nàng thấy có người đàn ông bận một bộ đồ màu nhạt đi trên phố. Ông ta mang đôi giày trắng cùng đội cái mũ rơm bằng đầu. Nàng hích nhẹ Connie cùng xem người đàn đó. Hai vợ chồng cùng khúc khích cười nhỏ, nhưng cuối cùng tiếng cười lại bật to khiến hai người vội vàng che miệng; nhưng rồi ai trong xe đều biết. Ruthie và Winfield trông thấy hai anh chị cười cũng muốn cười theo nhưng chẳng dám. Hai vợ chồng cố nín cười may mà không lâu nhưng cũng đủ nghẹt thở đỏ cả mặt.

   Vùng ngoại ô thành phố đó quả thật rộng lớn. Tom lái thật cẩn thận và chậm trong dòng xe cộ đông đúc. Giờ chiếc xe đã vào lại xa lộ 66, con đường vĩ đại đi về miền tây. Mặt trời đang lặn dần về phía chân trời đằng trước con đường. Kiếng trước nhuốm đầy bụi. Tom tiếp tục kéo cái vành mũ trước thấp hơn, vừa dựa đầu lui hết đằng sau để nhìn cho rõ. Dù nắng chiếu lên vành mắt, bà nội vẫn ngủ say, ánh nắng soi rõ những mạch máu xanh trên thái duơng và những mạch máu nho nhỏ trên gò má bà màu rượu đỏ, những vết chàm già nua trên mặt bà lại đen xẩm hơn thêm.

Tom buông tiếng than:

                    -Xe mình phải đối mặt với hướng này lâu dài lắm.

Má lên tiếng sau một thời gian dài im lặng

                -Hay là mình tìm chỗ nào dừng nghỉ một ít trước khi trời lặn, má cần nghỉ để làm ít bánh mỳ cùng luộc một ít thịt heo nữa, vì nó phải tốn thì giờ Tom à.

Tom nghe vậy bằng lòng ngay

                    -Được thôi má, 
                    -Chuyến đi đâu phải lái 'cái ro' là đến đâu, chúng ta đang cần nghỉ nhiều chặng mới đến được.

tiệm hàng dọc theo XA LỘ 66 ngang Bethany

    Từ Oklahoma City đến Bethany mất mười bốn dặm đường.

Tom đề nghị:

                -Tốt nhất chúng ta nên dừng xe trước mặt trời lặn. Al gắng che lại trên mui. Nắng thiêu chết hết mấy người trên cao ấy em à.

    Má lại ngủ gật, đầu chúi phía trước xong bà lại nói tiếp,
                    -Phải nấu chút gì cho bữa tối thôi.
    Bà lại nói qua chuyện khác:
                        -Tom, ba con bảo má rằng con đang vượt qua ranh giới tiểu bang rồi đó ...

    Một khoảng lâu sau Tom mới trả lời bà:

                    -Vâng, thì có sao đâu hả Má?
                    -Ô, má lo lắm, chuyện con đang vượt quản chế, họ sẽ bắt con lại mất.

    Tom vừa dùng bàn tay che nắng chiếu vào mắt,
                    -Má lo sợ đến vậy sao?

                        -Con đã tính kỹ rồi. Có nhiều người như con lắm, họ cũng ra đi như con vậy. Nếu con có làm bậy gì đó ở miền tây, họ cần phải tìm ra hình ảnh và dấu tay của con từ Washington gửi về đúng họ mới giải con về lại tù. Nhưng nếu con không phạm pháp điều gì, thì ai công đâu theo con làm gì cho phí sức.

                    -Ồ vậy hả, má rất lo về chuyện đó con à. Có lúc nào con sẽ phạm pháp nhưng con sẽ không nghĩ nó là phạm pháp không? Có nhiều thứ tại Cali có thể là phạm pháp mà chúng ta không hiểu. Có nhiều chuyện chúng ta nghĩ là đúng nhưng có thể tại Cali cho là không đúng.

                -Má làm như con ra tù ngang xương không bằng; mà dù con có bị bắt con cũng gắng thoát ra được, thôi má hãy quên cái chuyện lo ấy đi, còn khối việc khác đáng lo mà má chưa nghĩ tới, má biết không?

                    -Phút vượt qua ranh giới tiểu bang, ngay cái tội đầu tiên này thôi má cũng chẳng giúp gì con được.

                -Ồ, thà vậy còn hơn nằm chờ chết đói ở Sallisaw hả má? thôi tốt hơn hết là tìm chỗ dừng xe thì hay hơn cả.

GẶP BẠN ĐỒNG HÀNH 

    Họ vượt qua Bethany vào địa phận nơi khác . Theo con mương nơi cái cống xuyên qua đường. Có chiếc xe cũ đã ngừng lại và cắm trại bên đường trước họ. Làn khói nấu nướng bốc lên qua cái ống xuyên qua căn lều mới dựng đó.

Tom chỉ về hướng đó:

                -Kìa, người ta cắm lều trước rồi kìa, coi bộ chỗ này được lắm.

        Anh cho xe chậm lại rồi dừng lại bên đường.

    Mui trước chiếc xe du lịch kia đang còn dựng chưa đóng. Có một người trung niên đang đứng xem xét máy xe. Ông ta đội cái nón rơm rộng vành, rẻ tiền, áo sơ mi xanh, cái vét đen lốm đốm, cái quần Jean thẳng đứng bám đầy bụi vàng. Những đường hằn sâu trên gò má của khuôn mặt nạc của người đó thụng xuống làm xương gò má và cằm nhô ra rõ nét. Ông ta ngước nhìn lên khi chiếc xe nhà Joad trờ tới, ánh mắt thoáng vẻ khó chịu, chút gì cáu bẩn.

    Tom nghiêng đầu ra cửa xe.

                        -Chào ông, có ai cấm đậu xe qua đêm ở đây không vậy ông?

    Người đó hết nhìn chiếc xe và chăm chú vào Tom:
                            -Tôi không biết, chúng tôi chỉ tạm dừng đây do xe không đi thêm được thôi
                            -Có nước quanh đây không vậy ?
Ông chỉ tay về trạm xăng khoảng một phần tư dặm hướng trước...
                            -Đó kìa, đằng đó có nước, họ cho ông bạn một sô nước đằng đó.

    Tom chần chừ không đi ngay, anh đoán ra ẩn ý ông này :
                    -Ồ, coi bộ ông lo chúng tôi cắm trại ở lại gần ông ở đây chứ gì?!

    Người mặt nạc đó xem chừng bối rối...

                        -Ôi! chúng tôi đâu làm chủ chỗ này đâu, chúng tôi bị dừng lại đây do chiếc xe chết tiệt này đây.

    Tom thuyết phục:

                            -Dù sao chăng nữa ông bạn và chúng tôi cũng bị bắt buộc ở lại đây rồi. Ông giờ đây chỉ còn một vấn đề là cần bạn láng giềng hay không đó thôi?

    Câu lý luận đầy thuyết phục về lòng tử tế xem chừng có hiệu quả ngay. Khuôn mặt nạc kia biến thành nụ cười...

                        -Sao không? chắc là vậy rồi, hân hạnh gặp các bạn tại đây.

    Nói xong, ông ta cất tiếng gọi:

                    -Sairy ơi có vài người bạn cũng dừng để qua đêm ở đây, em hãy ra mà chào họ đi...
                    -Sairy đang mệt ... ông ta giải thích thêm.
      

     Cái lều hơi rung động, một khuôn mặt đàn bà khó chịu ló ra. Đó là khuôn mặt nhăn nheo trông giống chiếc lá khô, nhưng đôi mắt đen kia lại tỏa ra tia nhìn cộc cằn chẳng khác tia nhìn phát ra từ hai cái lõm đen quái dị. Người bà ta nhỏ thỏ, run rẩy. Bà cố đứng thẳng người trước cửa lều. Cánh tay níu lấy tấm vải bạt, chẳng khác gì một khúc xương, phía ngoài được che phủ một lớp da nhăn nheo.

    Tom lái xe ra khỏi đường đậu vào cánh đồng cùng hàng với chiếc xe du lịch kia. Mọi người nhảy ra khỏi xe. Ruthie và Winfield nhảy xuống quá lẹ. Hai đứa nhỏ kêu lên do nhiều cái gai cỏ vướng hết từ chân đến tay. Má lẹ làng bắt tay vào việc. Bà tháo ba cái thùng tứ phía sau xe- rồi cầm một cái tiến đến hai đứa trẻ đang reo chơi...

                        -Nào, hai con hãy giúp má mang  cái thùng này tới đó, nhớ nói cho lễ phép...'xin làm ơn giúp cho cháu một thùng nước ' còn nhớ  nói thêm ' xin cám ơn bác', xong mang nước về đây cho má, nhớ đừng làm vơi nước. Có củi thì nhó kiếm về đây cho má luôn.

    Hai đứa nhỏ thình thịch chạy đi rời xa cái lều.
Cạnh lều đang diễn ra một cảnh khó chịu nho nhỏ- một khoảnh nín lặng nào đó trong sự xã giao giữa những người vừa gặp nhau...

    Pa lên tiếng trước:

                    -Mấy bạn là người Oklahoma chứ ?

    Al. đứng gần chiếc xe kia, anh thoáng thấy bảng số xe ghi tên tiểu bang,
                                -Kansas
        anh chàng nói  ngay.
    Ông mặt nạc trả lời nhát gừng:
                        -Galena, cũng gần đây. Wilson , tên Ivy Wilson
                        -Chúng tôi là gia đình Joad
    Pa đàng hoàng nói tiếp
                    -Gia đình tôi đến từ vùng Sallisaw thưa ông
                    - Vậy à, hân hạnh gặp được các bạn người vùng Oklahoma (Oklahomy folks) Sairy ơi, đây là gia đình Joad đây em.

                -Nghe giọng nói, tôi đoán các bạn không phải là người Oklahoma ngay mà- cũng không phải là điều đáng nói, ông bạn hiểu cho

        Ivy trả lời, giọng nói nghe có vẻ thông cảm.

                -Ai mà không nói giọng khác nhau. Người Arkansas nói khác, người Oklahoma giọng nghe lại khác. Chúng tôi đây nghe một bà người từ Massachusetts nói khác hơn nhiều, khó hiểu lắm.

Ông Nội yếu lắm, cả nhà đang bế xuống

    Noah cùng Bác John và người thầy đạo lo tháo một số đồ cần dùng trên xe xuống. Ba người lo đỡ ông nội xuống xe. Ông ngồi thừ trên đất, dáng yếu ớt. Noah nhìn ông một lúc:

                            -Nội đau hả ?
                            -Thằng quỷ này nói đúng đó, ta đau muốn chết đây nè!

Tiếng ông nội nghe khá yếu.

    Sair Wilson từ từ bước lại phía ông.

                        -Cụ nên vào nghỉ trong lều một lúc đi. Cụ cứ nằm trên tấm nệm trong đó mà nghỉ cho khoẻ người.

    Nội ngước nhìn bà, cố lắng nghe tiếng nói nhỏ nhẹ phát ra từ người đàn bà đó.

                -Cụ cần phải nghỉ đi, vợ chồng chúng tôi sẽ giúp cụ khỏe lại.

    Ông nội bất ngờ khóc, tiếng khóc khàn khàn của một người già. Đôi môi khô héo, mấp máy làm cái cằm nhọn ông lão đu đưa theo. Má chạy vội lại quàng tay qua người ông. Bà cố đỡ ông đứng lên, tấm lưng to lớn của má đang rướn lên để dìu ông lại lều.

    Ông bác lằm bằm:

                        -Đáng ra lúc này ông phải khỏe thì lại đau. Trước kia ông có thảm hại như giờ đâu. Trong đời ta chưa bao giờ nghe ông khóc lu bù như vậy!

    Ông bác vội leo lên xe, quăng xuống tấm nệm.

Ông Nội yếu giữa đường 

Má bước ra lều, tiến lại thầy Casy.

                    - Thầy có lần nào gần nguòi bệnh nào chưa, Nội chúng tôi đang yếu, xin thầy viếng ông chúng tôi một chút được không thầy ?

    Thầy Casy bước ngay vào lều. Một tấm nệm đôi có phủ mền đàng hoàng; cái lon làm bếp nấu, chân sắt, vài chút lửa đang leo lét cháy. Một thùng nước nhỏ kế đó, một thùng gỗ đựng vài ba thứ linh tinh, kèm theo một cái thùng dùng thế bàn; mọi thứ chỉ có thế . Mặt trời lặn, chiếu vài tia sáng vàng vọt xuyên qua hông  lều.  Bà Sairy Wilson đang quỳ gối cạnh tấm nệm, Ông nội đang nằm ngữa. Mắt ông giờ thao láo ngó lên trần lếu, gò má ông đỏ rực, hơi thở nặng nhọc.

    Thầy  Casy nâng cánh tay khẳng khiu của ông lão lên
                        -Nội mệt lắm hả?

    Đôi mắt ông trừng trừng như cố hướng về tiếng nói nhưng chẳng tập trung được. Đôi môi lão mấp máy muốn nói nhưng chẳng ra lời. Thầy Casy bắt mạch cho ông, đặt tay ông xuống xong lại sờ trán. Có một sức chiến đấu nào đó trong thân thể Nội. Chân ông luôn lay động, đôi tay mãi chới với. Ông nói gì đó một tràng dài nhưng không ra một ngôn ngữ nào. Mặt ông giờ ửng đỏ dưới hàm râu lởm chởm, trắng bạc.

        Sairy Wilson hỏi  nhỏ  thầy Casy:

                -Có tệ lắm không ông?

    

    Người thầy ngước nhìn khuôn mặt nhăn nheo cùng đôi mắt đầy lo âu của người đàn bà.

                          -Ông có cho rằng...?
                        -Theo tôi có thể là trường hợp kia
                        -Cái gì? thầy Casy hỏi.
                        -Có thể không phải... Tôi không muốn nói thế.

Vị Thầy ngoái nhìn nét mặt đỏ ửng...

                    -Ý bà muốn nói, ông cụ có thể bị đột quỵ đó chăng?

                    -Tôi có ý rằng, trước đây tôi thấy có ba trường hợp y vậy ông à.

Phía ngoài đưa vào âm thanh dựng lều, chặt củi, tiếng Má đang khua song chảo. Giờ Má nhìn hé vào trong:

            -Bà nội muốn vào thăm ông đây, có nên để bà vào không?

    Thầy trả lời vọng ra:

                    -Bà nội chỉ làm rộn đó thôi
Má lo ngại:

                        -Liệu ông có sao không thầy?

    Thầy Casy nhè nhẹ lắc đầu thay vì trả lời.

    Tia nhìn của Má thoáng nhanh lên khuôn mặt già nua đang phấn đấu và đỏ ửng do máu dồn nén lên đó. Bà bước nhanh ra ngoài, tiếng Má còn vọng vào lều:

                -Ông ổn thôi bà, ông cần nghỉ một tí.

Tiếng bà nội nghe như lẫy hờn:

                -Ta biết mà, ta muốn vào thăm ông. Ông chướng lắm (tricky devil). Có gì ông cũng không nói cho con biết đâu.

    Vừa nói bà chạy vụt vào lều. Bà nội đứng ngay trên đầu nệm:

                    -Chuyện gì đây ông già?

    Như nghe lệnh, ông cụ gắng hé mắt nhướng về phía tiếng hỏi, môi ông mấp máy...

                    -Ông già lẫy đó mà, ta nói với các người ông già quái đản lắm mà. Ông già muốn lẻn đi sáng nay nhưng chẳng đi được do cái hông ông lão đau nhừ.

Bà nội tiếp vẻ hằn học:

                    -Ông già này quái gở lắm, chỉ có ta thấy còn lão thì đâu nói cho ai biết trước đâu.

Thầy Casy gắng từ tốn nói rõ cho bà hay:

                    -Ông cụ không quái gở gì đâu bà ạ . Cụ đau nặng lắm rồi!

                        -Ôi!

    Giờ bà nội mới chịu ngó xuống...

                -Nặng lắm hả?

                -Khá nặng, bà nội à

    Bà cụ lưỡng lự một lát và hỏi nhanh:

                            -Ô sao chúng ta không cầu nguyện? Ông là mục sư mà?

    Mấy ngón tay cứng cáp của thầy Casy nắm lấy khuỷu tay của ông Nội.

                    -Tôi đã nói với bà rồi, tôi không còn là mục sư nữa!

                    -Dù là gì cũng phải cầu nguyện!

    Bà cụ nói như ra lệnh:

                        -Trong tâm của thầy biết hết mọi thứ mà

                            -tôi không biết, tôi không biết phải cầu nguyện gì đây, và cầu nguyện với ai đây?

    Đôi mắt bà đảo quanh, dừng lại ở bà Sairy,

                            -Kìa, ông ta không cầu nguyện kìa!

    Bà nội tiếp:

                    -Có phải ta từng nói với thầy rằng lúc Ruthie còn đứa bé ốm tong teo nó đã cầu nguyện ra sao đó chăng? Hãy nói ngay giờ  này cho ta nằm xuống ngủ, ta chỉ cầu nguyện là chúa đến với ta thôi. Còn Ruthie cầu ra sao mà cái tủ trống trơn và con chó ốm chẳng có gì. Amen, đó là những gì mà nó cầu ?

    Mặt trời ngoài kia đang dọi xuyên qua tấm vải lều, in bóng người đi ngang.

    Giờ ông nội có thể đang vật lộn với cơn bệnh. Các thớ thịt của ông co giật. Thình lình ông nội kêu ằng ặc trong họng như một sức nặng kinh hồn đè lên ông. Ông nằm cứng đơ , ngưng thở. Thầy Casy nhìn xuống thấy da mặt ông cụ bầm tím. Bà Sairy đập vai thầy Casy, thì thào...

                -Kéo lưỡi ông cụ, kéo lưỡi ông cụ ngay ...

    Casy gật đầu:

                    -Bảo bà vào ngay!

    Vừa nói ông thầy vừa cạy cái hàm cứng đơ của ông nội, xong ngoáy sâu vào  họng ông tìm cho ra phần lưỡi. Khi nâng được cái lưỡi ra , có tiếng thở khò khè của người bệnh tiếp liền sau đó. Một thoáng hơi không đều được thổi vào cho ông. Thầy Casy tìm chiếc que trên nền đất căng chiếc lưỡi của ông phía trong miệng, hơi thở của ông phều phào...

Bà nội lay hoay như con gà mắc đẻ:

                -Cầu nguyện đi! cầu nguyện đi! ta bảo các người cầu nguyện đi!

Sairy gắng sức kéo bà lại.

                    -Khốn  nạn ! cầu nguyện đi! cầu nguyện ...

CÒN TIẾP