xã Sơn Mỹ tháng 9/1988
kỷ niệm ngày đầy tháng con trai thứ hai: Đinh trọng Trữ Khang
vùng đất Sơn Mỹ- Hàm Tân và những vồng trồng khoai bắp năm 1995 ngó vô xa là ngọn núi Mây Tào Long Khánh (hình tác giả)
BỔI CỎ HÔI CHO KHOAI NHIỀU CỦ
Vài dòng tâm sự mở bài
Đám đất quanh vườn ngôi trường tiểu học từng dành cho nhà tôi trú ngụ càng lúc càng bạc màu do người kể chuyện chưa bao giờ nghỉ trồng trọt. Nếu có "luân canh" như thế thì phải chịu tốn tiền mua thêm phân tô bồi cho đất. Kể ra kẻ này khá "bốc lột" nhưng tiền đâu? Nhớ làm sao cũng đám đất pha cát đó, hết vụ bắp xong lại trồng khoai. Trồng gì cũng phải đánh vồng cả thôi. Bạn đọc chưa hề làm nông chắc khó nghĩ ra "đánh vồng" là gì nhỉ?
Bạn đọc hãy xem hình trên sẽ rõ... Đánh vồng là ta dùng cuốc un đất lại thành từng luống vồng song song để tập trung "chất bổ trong đất" còn lại, nếu có cho cây có chất mà nảy nở. Thế nhưng cách canh tác như vậy; cứ "đào lên bới xuống" -một lối chơi chữ của người viết hay dùng trong hồi ký mình- sau nhiều trận mưa thì đất đai càng trôi, càng bạc màu nhanh hơn.
Tính từ năm 1980 tôi được "ra trại" về với gia đình, ba năm sau thì người viết lập gia đình với vợ tôi, người đồng môn cũng là đồng hương Quảng Trị. Bà xã người viết may mắn lắm mới có được nghề dạy học. Người "phó thường dân" như kẻ này lập gia đình với "hai bàn tay trắng" đúng nghĩa nhất của nó.
BỨT BỔI LÓT VỒNG TRỒNG KHOAI
Trồng khoai mà không lót bổi thì chỉ có cuốc ra "rễ khoai" chứ chẳng có củ nào! Bổi càng lúc càng hiếm; hết cắt xa rồi lại cắt gần.
Cây bổi lót cho vồng khoai, người dân xã Sơn Mỹ chúng tôi gọi là cây 'nàng nàng' ; ngoài quê Quảng Trị còn gọi là cây cỏ hôi hay cây bông cợi, ở tù 'cải tạo' nhất là tại Ái Tử chúng tôi hay đi cắt loại "phân xanh" này hết núi sạch rừng. Tôi nghĩ vậy không biết có đúng chăng?
Hôm đó tôi gặp may do có đám bổi mọc gần nhà, cạnh con đường dẫn vào xóm trong. Vừa cắt bổi, tôi vừa nghĩ đến ngày đầy tháng đứa con trai thứ hai, chưa biết lấy chi làm cho nó 'vui cửa vui nhà'?
Nhà tôi lúc đó thật ra ở tạm trú dưới mái trường, nơi vợ tôi dạy cho con em trong thôn. Từ ngày có gia đình tôi trú ngụ, mái trường hết cái cảnh 'buồn hiu- buồn hắt' nhờ có tôi là người trông nom. Dù sao, nhờ vào công việc tự nguyện vừa trông nom trường, tôi vừa có đất của trường để trồng trọt kiếm thêm lợi tức[1]
Đám bổi xanh ngắt, đẫm ướt hơi sương vào sáng sớm. Tôi khom người cầm cái liềm cắt bổi tiếng nghe soàn soạt. Vừa cắt, tôi vừa nghĩ tới ngày "khảm tháng" tức là đầy tháng đứa con trai thứ hai. Có thể vợ tôi chỉ cần mua thêm ít nếp, hai cặp đường đen trên chợ. Chuyện gà vịt, thì nhà tôi đã có con gà mái tơ chưa nhảy ổ.
Những lúc cắt bổi, tôi hay sợ mấy 'chú' rắn lục. Loại rắn này hay đeo vắt vẻo trên cành lá. Thứ lá này có màu xanh lục, tiệp với màu da của rắn lục lá nên khó phân biệt. Thật vậy, hai tay tôi vừa làm nhưng lại 'ơn ớn' trong người. Nhưng nghĩ tới hình ảnh cuối mùa thu hoạch tức ngày bới khoai- bao nhiêu là củ khoai to căng tròn, láng bóng nhờ có thứ lá bổi đó làm phân lót vồng, thế là tôi quên cả lo sợ.
-Sợ thì lấy chi ăn?
Đúng vậy, "sợ thì lấy chi ăn" bụng bảo dạ thế; ý nghĩ kia giúp tôi càng bạo dạn hơn lên. Tay trái trần trụi vơ lấy mấy cành bổi, tay phải tôi cắt thoăn thoắt, xong gom thành từng đống...
Đám bổi mới lên sau vụ mưa đầu mùa, mới đó mà đã bị cắt sạch thành từng đống. Triền đất cạnh cái vực lở trong làng, giờ đã lộ ra nền cát trắng, lợn cơn lá khô. Những gốc bổi cây cỏ hôi vừa bị tôi cắt xong, chơ vơ như những ngọn chông nhìn thẳng lên trời.
Chợt tôi điếng người! tim như thót lại! ...một vật gì đó, dài tròn như khúc gỗ nằm yên cạnh chân tôi bao lâu mà tôi chẳng hề hay biết?!
-UI CHAO CON TRĂN!!!
Màu của nó thì tôi không lầm vào đâu được. Những bông tròn như loài trăn gấm còn sót lại ở những vực khe gần biển Hàm Tân sau thời kỳ "khai hoang phục hóa ", di dân Quảng trị vào đây hồi 1973. Tôi không ngờ con trăn nằm bất động ở miếng đất bổi gần vực lở này. Không chừng? nó có thể nuốt con gà, con chó, hay con gì đó của nhà chú Đồng, hàng xóm với tôi?
Thật ra, tôi không sợ hãi ngoại trừ lay hoay như "gà sắp nhảy ổ"! không biết tính sao, sợ con trăn đi mất? Nó mà bò đi xem như tôi mất tiêu "một đống tiền"! Mấy năm nay người ta đi săn lùng mua trăn nhiều lắm. Họ làm gì trên Thành Phố không biết? xem chừng phát triển ngành nghề khá nhiều. Nghe còn có hợp tác xã đâu trong kia nuôi "trại cá sấu" nữa? Xóm người viết ở, chú Thu nay làm nghề mua trăn cùng thú rừng hiếm ai cũng biết. Tính tôi khá sợ rắn rít, nhưng từ ngày tù về tôi chẳng hề sợ gì, huống chi giờ đây con trăn tôi gặp hôm đó, cả một "đống tiền" trước mắt?!
Ngoài cái liềm đang cầm trong tay, tôi chẳng có cái gì? bao cũng không, dây cũng không? Tôi quay quắt...
Làm răng đây!?
Con trăn giờ đó hình như hơi nhúc nhích, đang từ từ... di động?!
Bỗng có một bóng người đang tới gần...tôi mừng quá la to:
-Chú Đồng, chú Đồng ơi! con trăn! con trăn...
Chú Đồng [*]đang dắt chiếc xe đạp thồ ra khỏi nhà ; sáng nay hình như chú ấy lên rẫy trễ hơn mọi khi.
-Mô? ...Mô?
Chú Đồng vứt ngay chiếc xe đạp nghe cái "phịch" bên con đường mòn, chạy tới gần tôi. Thời này mà nghe chuyện được trăn là chuyện vớ được cả đống tiền chứ không phải là chuyện sợ hãi, rùng rợn nào cả. Chuyện trong thôn người ta đem bán trăn đồn "hà rầm"! ba con thú như tắc kè, trút (còn gọi là tê tê), kỳ đà, nhím...thợ rừng đem về còn bán được khá tiền huống gì trăn là món hàng thuộc dạng "cao cấp"!?
Tôi đưa tay chỉ ngay xuống con trăn đang nằm trở lại yên như khúc gỗ dài cạnh chân, khoảng xa chưa tới một mét...
-Chú Phúc giữ chặt khúc đuôi nghe, để tui chận khúc đầu hắn cho!
Chú Đồng nói là làm ngay. Phần người kể chuyện lúc này không biết sao rất can đảm, chẳng e dè chút nào? Thật vậy, đó là lần đầu tiên trong đời, tay tôi túm vào loài rắn. Tôi mím môi dùng hai tay cầm chắc vào phần đuôi. Chú Đồng túm ở phần cổ, hai người nhấc bỗng con vật lên...
Quả nó nặng thật, may mà không vùng vằng gì? Tôi ước đoán, con trăn phải dài non hai mét, nặng chình- chịch. Lần đầu tiên trong đời, tôi túm một con rắn lớn -con trăn! Mà lạ thật? nó im lìm "ngoan ngoản" không một phản ứng chống cự gì!; Nó chẳng khác chi đang "bị bệnh', ai làm gì thì làm. Đó là cái may mắn cho hai chúng tôi. Chú Đồng vừa xách một đầu con trăn vừa tiến ra phía đường lộ vừa nói lớn cho tôi nghe:
-Chắc con trăn ni đớp gà của tui nên hai ngày ni tui tìm không ra con gà mệ nơi chú Phúc ơi!?
-À ra rứa!
Tôi đồng ý với chú Đồng, chắc nó ăn con gà mệ của chú chứ không ai vào đây cả. Trăn ăn rồi thì nằm yên chờ tiêu hóa...tiêu hóa ra răng tôi chẳng biết. Biết ra sao qua sách vở mà thôi; lời kể trăn chưa ăn thì hung hăng, nhưng ăn rồi thì nằm yên ai làm chi thì làm?!
Quả thế, hắn nặng thiệt. Khúc bụng của nó trĩu xuống. Hai chú cháu ráng hết bình sinh túm ở đầu và đuôi mang nó đi. Ngang nhà tôi , vợ tôi mới thức dậy, vội che mắt không dám nhìn khi thấy hai chúng tôi xách con trăn bông đi ngang. Thời kỳ này, nhà ông Thu ở xóm trên , cạnh con đường chính lên xã là nhà buôn bán trăn cung cấp cho Thành Phố ( hay Sai Gon). Cũng may nhà ông Thu không xa lắm. Chưa vào sân nhà, hai chú cháu đã kêu ông Thu ơi ới!
Trước cái sân rộng của nhà ông Thu đang phơi vài mẫu da trăn chờ ngày lên Thành Phố bỏ mối. Hồi này người viết nghe đồn mang máng, có thể da trăn dùng làm bóp ví loại cao cấp dành cho "xuất khẩu" hay thứ gì đó? Tôi chẳng cần biết làm gì, chỉ cần biết số tiền chú Thu hôm đó mua con trăn là bao nhiêu thôi?
Ông Thu cố ra dáng "chuyên nghiệp", lấy cái thước dây ra, đo lui tới vài lần, xong ông cố làm vẻ suy nghĩ nhíu mày tính toán gì đó?!
-Con trăn ni...thiếu một tấc!? ...Chà tiếc thiệt! nếu khôn (g) thì hắn thuộc loại 3 rồi ! giờ hắn thuộc loại 2 thôi mấy eng (anh) nờ!
Người viết cũng xin nói rõ một tí với bạn đọc:
Loại 3 thì khoảng từ 30. ngàn trở lên giờ nó loại 2 thì trong vòng hai chục ngàn trở xuống.
Hai chúng tôi nghe thì nghe và biết thì biết vậy. Nếu chúng tôi không bán con trăn này ở đây thì biết bán nó chỗ nào? Không bán thì vô lý đem về nhà cho vợ con sợ bỏ "chạy tán loạn" khỏi nhà hay sao?
Giờ ông Thu mới "tính chi ly" thêm một lần nữa, ông cho giá cuối cùng là mười tám ngàn đồng, tiền tươi "chồng" ngay không thêm không bớt!
Mấy chục năm qua người viết vẫn còn nhớ như in trong đầu con số 18,000 đồng bạc vào năm đó. Một tiều phu cực khổ ngày ngày bận bịu rẫy rừng, làm sao quên được một số tiền "nằm mơ cũng không có" thế kia?
Năm đó một ngày tôi vào rừng bửa ra cho đầy chiếc xe đạp thồ củi về chợ bán chỉ vỏn vẹn 100 đồng bạc "cụ Hồ" thôi. Nói thế để bạn đọc hình dung dễ dàng ra giá trị mười tám ngàn đồng ngang đâu? Và cũng nhân tiện đó bạn đọc có thể người viết nghèo đến cỡ nào, một ngày một xe củi vỏn vẹn "100" đồng bạc?!
Chú Đồng và tôi không nói ra, nhưng chắc rằng đều cùng một ý tưởng đó là: tiếc hùi hụi ! do con trăn 'trời cho' kia chỉ thiếu có MỘT TẤC!?
Chỉ một tấc mà mất đi MƯỜI NGÀN bạc, lớn quá đi thôi?! bao nhiêu gánh khoai mới được một ngàn?
Mấy đứa con nít lúc đó nghe chúng tôi bắt được trăn, bắt đầu bu tới sân nhà ông Thu càng lúc càng đông. Mấy o đang nách rổ đi chợ Tân Sơn, chỉ dám liếc sơ vô sân nhà ông Thu, đàn bà thì sợ rắn. Con trăn bông vẫn nằm yên không chống cự, chẳng vùng vẫy gì?! tuy thế, tay chúng tôi nào đâu dám buông, cả một đống tiền!?
TIỀN TRAO NGAY GIỮA SÂN NHÀ ÔNG THU: MƯỜI TÁM NGÀN!
Chủ nhà giờ bỏ con trăn vào cái bao, chuẩn bị chiều nay giao lên Ba Tô, có mối của ông trên đó.
Hai chú cháu cầm tiền xong liền rủ nhau ra quán chú Hoàng trước chợ "liên hoan "một bữa cho 'sướng cuộc đời'. Cả hai đồng ý cùng tiêu chung một ngàn, còn lại mỗi người chia nhau tám ngàn rưỡi.
Chú Đồng bỏ ngày rẫy , tôi mất một ngày bứt bổi trồng khoai. Tiếc gì hai ngày lao động, khi không, của đâu trên trời rơi xuống?!
Chú Hoàng chủ quán, giờ đó đem hai chai bia Sài Gòn "xanh" ra kèm theo một ít lòng heo bóp rau răm làm món nhậu. Hình ảnh dân làm rẫy cực nhọc như chúng tôi đang ngồi uống bia Sài Gòn, ăn thức nhậu hôm đó kể cũng lạ!? nhưng rồi chẳng lạ gì do chuyện bán con trăn một chút chi trong làng ai cũng nghe tin.
tác giả và chú Hoàng chủ quán gần chợ Sơn Mỹ 7/1995
Quán chú Hoàng vừa là quán ăn, chú còn sửa xe đạp. Thời này xe đạp là phương tiện chính cho người dân di chuyển. Vào rừng cũng nó- đó là xe đạp "thồ". Đi buôn xa cũng nó- tức là xe đạp thồ heo con hay chuyên chở hàng hóa. Hình ảnh con đường đất liên tỉnh 23 lở lói hư hao và phương tiện chỉ là những chiếc xe đạp là số một mà thôi. Nếu không có xe đạp thì chỉ có hai bàn chân con người tháng ngày nhịp bước chai lì cũng như bao bàn tay thô ráp của giới nông dân năm tháng làm bạn với rẫy nương. Tôi khó quên trước mặt quán chú Hoàng còn có hai cái quán chuyên sửa xe đạp khác của anh Oai và anh Lợi nữa. Một thời thợ sửa xe đạp làm không hết việc...
Chú Đồng và tôi vừa uống bia vừa nói chuyện "trên trời dưới đất", không đâu vào đâu. Chuyện rẫy bị đốt luộc [**] khổ như thế nào? chuyện con heo rừng phá sắn, chuyện thằng Thanh bẫy được con heo rừng thật to, tiếc thiệt đến khi vào thăm lại bẫy, con heo rừng chết ngắt ba ngày, thịt có mùi thối!?
Nói gì thì nói, hai chú cháu không dám quá chén , nghĩa là "liên hoan" trong 'một ngàn thôi' , không quá hạn. Vừa nhấp nháp miếng bia Sài Gòn thơm thơm vị bia la de ngày xưa , tôi vừa lấy tay sờ ngoài túi quần xem tám ngàn rưỡi phần tôi còn không? cùng lúc cảm giác ngụm bia mát lạnh đang trôi dần, sâu vào cổ.
LOGO Đại Học Y Khoa Harvard
Đinh trữ Khang tốt nghiệp TS Y Khoa Harvard 26.5.2016 (ưu hạng Cum Laude) đang chụp hình chung với thân mẫu
người viết và con trai Đinh trọng Trữ Khang
ngày 27.5.2016
Ngày hôm sau 27.5.2016, Trữ Khang tiếp tục nhận thêm một bằng TS Y Khoa thứ 2 tại Liên Trường Harvard & MIT
Staff Photo by Olivia Ross / Doctors Tru-Khang Dinh, Justin Wilkes, and Rishabh Shah stand in front of CHI Memorial's Rees Skillern Cancer Institute on Friday.
Chú Đồng hôm đó vui vẻ cười nói , nhưng chú không biết rằng tôi, người cùng liên hoan với chú còn mừng vui hơn chú nữa do cái hôm may mắn đó chính là ngày đầy tháng con trai, khi không cha nó "trúng số trời cho"!
HAI MƯƠI TÁM NĂM SAU
(1988-2016)
ngày 26.5.2016
====================
LOGO LIÊN TRƯỜNG Y KHOA HARVARD & MIT
Từ ngày 2.8.1995 tới nay hơn ba mươi năm vợ chồng người viết cùng năm đứa đã thực sự xa lìa miền đất khổ. Nước Mỹ bao dung từng dang tay đón những người cùng hoàn cảnh như kẻ tiều phu này. Quê hương mới, một đất nước cơ hội cùng tiến thân, đứa con trai trong câu chuyện kể này cùng bốn các anh chị em lần lượt thành công nơi đất Mỹ. Tuổi về chiều, khi vợ chồng chúng tôi tạm coi là xong nhiệm vụ, chợt một chút chạnh lòng nhung nhớ nào đó dâng lên trong lòng chúng tôi...biết bao hình ảnh ngày xưa ngập tràn kỷ niệm gian lao, khổ cực! chắc hẳn giờ đây con cái tôi, lớn lên nơi quê hương mới, khó lòng tưởng tượng ra hết dù có đọc, có nghe kể lại?! Hình ảnh ngày xưa... một đám đất bạc màu nơi nguồn sống dường như cạn kiệt, sự mừng vui của một người cha cùng hình ảnh con trăn nằm dài thườn thượt trong đám bổi hoang nơi vùng thôn dã. Những ngày đi củi một mình cùng chiếc xe nặng nề chỉ còn là công kêu vượn hú trong rừng sâu. Đó là hình ảnh một quê hương mà ba mẹ các con phải từ giã ra đi sau những lúc chống cuốc thở dài hướng về một tương lai cạn khô mạch sống do thân phận đã bị chối bỏ sau một lần thua cuộc đắng cay./.
CHI Memorial Hospital Chattanooga
2525 de Sales Avenue Chattanooga, TN 37404
Tennessee Hoa Kỳ, năm 2023
TRÁI QUA:
BS xạ trị ĐINH trọng TRỮ-KHANG VN, BS Justin Wilkes, BS Rishabh Shah đang đứng trước Trung Tâm Ung Bướu xạ trị CHI Memorial's Rees
tác giả Đinh trọng Phúc đã edit lại phần cuối cùng thêm hình ảnh vào ngày 19/7/2026
phụ ghi
nhà văn Huy Phuong có viết ve tác giả bài này nhu sau... "Ông thuộc lớp trẻ vào trận khi mới hai mươi tuổi, phục vụ cho đất nước chưa tới hai năm thì bị bắt làm tù binh, đã qua 5 năm tù khổ sai và 15 năm sống cuộc đời một người dân bị bỏ quên trong vùng “kinh tế mới”..."
dù ngay cả bạn bè họ cũng không hình dung ra 'cái cực' ở cái vùng kinh tế mới xã Sơn Mỹ ra sao ?
Họ nói cực là do thiếu tiền bạc mới là một cách nghĩ thôi.
Sơn Mỹ hồi đó cực từ ngọn gió , cục đất , cho đến miếng nước :
-Gió thổi thì đạp xe không nỗi, có lúc xe đạp như ngừng hẳn khi phải ráng đạp ngược gió ..
-đất cát lún bánh xe thồ đẩy củi về nhà , đoạn trường thật sự
-nước phải đi múc ...từng ly , cái gàu nước phải nghiêng lóng cát ra mới có đúng 1 ly nước đó . Bạn hãy xem đáy giếng nước mạch ra chỉ vỏn vẹn bằng mặt cái thau trên thành giếng cả chục người gánh thùng ra ...đợi
Thôi chờ 1 giờ sáng 2, giờ sáng gánh thùng ra , té 'tư tưởng lớn gặp nhau" vài người đã có mặt bên thành giếng rồi .
Làm ra củ khoai, củ sắn thì cái nạn sùng ăn , sùng khới , hay hạt điều thì sâu đục đọt
Muốn mang nông phẩm về tới Lagi thì phải đạp xe chở về 10 cây số
20/12/2014
-BỔI: phân xanh , lá cây non để lót trong vồng khoai khi mục nát rất tốt cho cây có năng suất . Bổi người làm nông còn dùng để trộn với phân heo bò để một thời gian làm phân hữu cơ
[1] hồi này tôi xin làm phu trường để có thêm 'tiêu chuẩn' vài ký gạo nhưng không được vì 'lý lịch'
[*]:chú đây là cách gọi thân mật bà con lối xóm
[**] :rẫy luộc : rẫy chặt hạ xong , chưa khô hoàn toàn bị cháy dang dở nên dọn dẹp rất tốn công
