Sương trời khuya rơi khắp đó đây rừng ơi!...
(Lam Phương/ Nhạc Rừng Khuya)
Trước hết người viết xin thưa trước, mây đây không phải là những đám mây trời bồng bềnh trôi trên bầu trời xanh lơ trong một ngày nắng đẹp đâu thưa quý bạn. Mây đây là những cây mây, bụi mây rừng đầy gai nhọn trong rừng xanh núi thẳm.
Người viết nhớ một thời làm bạn với những bụi mây rừng nhưng là người bạn "bất đắc dĩ do hàng ngày lên phải lên rừng rút mây, đẽo gỗ vác cây về trại.
Chuyện đã nửa thế kỷ qua rồi. Thời gian qua nhanh, th nhưng hình ảnh những vòi mây đầy móc nhọn còn "lắc lư" tồn đọng trong trí nhớ tôi!? Muốn có mây, người tù phải lội bì bõm dọc theo con khe. Ánh sáng mờ ảo do ánh mặt trời bị cây rừng che phủ. Mây nước mọc nhiều theo khe suối. Nhiều bụi mây nước rậm rịt vòi cao lên tới sườn núi. Tước mây cũng phải có "kỹ thuật" còn không thì hì hục với "hàng hàng lớp lớp" gai nhọn quanh thân chúng?! Nếu bạn chưa từng, mới nhìn thôi cũng nổi "gai ốc" hay rùng mình!?
Chọn cây mây dài nhất, cái rựa phải sắc bén chặt phăng; xong người kể chuyện phải biết vừa nhún vừa uốn thân mây từ dưới lên trên, vỏ mây cùng gai sẽ từ từ lóc ra. Nhún, uốn, lắc nhành mây là cách thức tước vỏ mây chứ không róc vỏ như róc cây mía được! Nhành mây dài, không lấy phần đọt do nó non không tốt. Thế là được một cây mây. Tiếp tục như thế kiếm thêm mây bằng cách lũi theo con khe như vậy, trở lui gom lại bạn sẽ làm sao cho được một VÁC. Chuyện nói thì dễ nhưng thực tế ngày xưa người tù còn chống chọi lại lũ vắt đang thi nhau bám vào cổ, vào tay, nách, dưới bắp đùi hay ngay giữa kẽ chân nữa! Kinh nghiệm ra rằng khi con vắt ( con sên) nó bắt đầu bám vào ta để hút máu, không bao giờ cho ta đau để biết! chúng tôi chỉ biết được sau khi chúng đã hút máu no nê! Thật buồn! máu người tù có "bao nhiêu" trong những ngày đói khát? Rừng Quảng trị, Huế nhiều thứ vắt kia. Chúng có hình dáng như con đỉa nhỏ, từ lá cây bắn mình vào cổ người tù dưới khe chẳng biết lúc nào? Người tù binh có đủ bó mây đầy vội ra khỏi rừng lúc bóng mặt trời đang xế.
Như đã kể đoạn trên, ra khỏi cánh rừng là lúc hết lo ngại những cái vòi mây đong đưa cùng nhiều cái móc hình móng mèo...Vòi mây đó chúng còn móc cái mũ vải của tôi treo lên trên cao, lắc lư như "trêu ghẹo"?
Thật khốn nạn! Vừa mệt vừa đói muốn ra khỏi rừng cho nhanh, trời sắp tối nhưng tôi phải vứt bó mây nặng trên vai xuống đất, hì hục nhảy lên lấy lại cái mũ vải "thân yêu" xong, lại vác mây lên vai bươn bả ra khỏi rừng. Ngoài bìa rừng còn một số bạn tù đang đợi...
tuy là minh họa nhưng có thể khuôn mặt người tù binh ngày xưa lúc có đủ số mây để vác về trại ...nhiệm vụ đã xong!
Mây nước dùng làm gì nhỉ? Trước tiên, chúng dùng để cột rui mèn đòn tay cho những mái nhà tranh. Mây nước có cái tên "nước" có thể do chịu đựng được trời mưa gió, ẩm ướt không mục nát nên để làm nhà thôi chứ không làm đồ mỹ nghệ được. Ngoại trừ một chuyện đó là làm GHẾ MÂY, thứ ghế làm từ những gốc mây già, uốn lại. Có thể ngày nay không dùng nhưng xưa người ta đan ghế mây ngồi êm chịu mưa gió, thiết kế tại quán cà phê hay đồ mỹ nghệ khá thích hợp.
Người viết xin kể tiếp chuyện đường rừng ngày cũ. Nếu ra khỏi rừng còn chút thì giờ người tù binh sẽ đi kiếm một vài thứ mây khác đó là MÂY PHUN, MÂY ĐẮNG, MÂY TẮT ...
Những thứ mây vừa kể mọc tại sườn núi, có nghĩa là không nằm dưới khe. Nhưng lùm mây phun mây đắng, lóc ra trắng nõn nà , thân nhỏ dài lê thê. Tôi sẽ cuộn lại một bó riêng đem về trại cho bạn bè đan đát. Thân mây phun mây đắng chúng tôi chẻ ra xong vuốt mỏng, đẹp đan thành giỏ (làn tiếng Bắc) đựng đồ đạc, mũ mây đội trên đầu cho nó 'oách'. Những ông tù khéo tay còn đan thành những thứ 'độc đáo' hơn bảo đảm thành phố không thế nào có đặng?
Những thứ mũ giỏ mây này đã xuất hiện trong tù từ lâu. Thú thật những người tù gốc là trung đội trưởng nghĩa quân (Huế Thừa Thiên) có bàn tay khéo léo nhất. Có thể họ xuất thân từ nông thôn giỏi về đan lát họ làm những thứ này trong thời gian rảnh trong TRẠI. Người viết khó học được nghề này chỉ nhìn thôi do mình không khéo tay, vụng về quá!
Viết miên man trong trại còn nhiều nghề thủ công mỹ nghệ (phát sinh) nữa bạn đọc nên hình dung cái rá nhỏ kia làm gì? để CHIA PHẦN SẮN KHOAI cho bữa ăn trong tù thôi. Những người nào nhớ nhà thì giữ lấy chờ gặp người nhà thăm nuôi lại gửi về làm quà ...Những thứ đó tuy không có giá trị tiền bạc nhưng cả một khối tình cảm ấp ủ, thương nhớ gia đình những ngày tù tội.
Nhưng những thứ mây này, còn vài thứ nữa người viết có thể quên, chỉ nằm trong nhà không thể chịu mưa gió như 'anh chàng' mây nước được đâu?
Nguyên liệu mây tắt sau khi khai thác chủ yếu được tinh chế thành các sản phẩm đan lát và hàng thủ công mỹ nghệ. Theo dự báo, nhu cầu về nguyên liệu mây để cung ứng cho sản xuất trong những năm tới ngày càng tăng. Trong khi đó nguồn tài nguyên mây tắt khai thác từ rừng tự nhiên ngày càng suy giảm nghiêm trọng cả về số lượng lẫn chất lượng...
(Hướng dẫn khai thác rừng trồng cây mây tắt | Farmvina Nông Nghiệp)
Còn một thứ mây nữa đó là mây tắc (hay tắt?) những danh từ chỉ nghe chứ tôi chưa hề đọc thành 'chữ' trong tù. Mây tắc thân nhỏ hơn chiếc đũa, dài lê thê có thể mấy mươi mét xuyên vắt vẻo bụi này sang bụi khác lưng chừng núi. Thân mây tắt không gai lá cũng không mấy gai, không e dè khi rút nó. Mây tắt về tới trại chúng tôi sẽ chẻ ra vuốt mềm mại dùng 'nứt' vành cho những dụng cụ nhà quê như trẹt, mủng, rá...
Làm xong các vật dụng thúng mủng rá nói trên phải có cái vành ,mà có vành thì chúng ta liên tưởng đến cặp vành ép miệng trẹt, rá vừa đan xong. Và muốn ép hai vành tre đó vào sát nhau thì phải có sợi mây tắt mềm mại dài lòng thòng 'nứt' nó lại.
Ngang đây nếu người viết không viết tới những bụi cây giang là loại tre rừng là một thiếu sót lớn. Những đốt giang này có thể dài tới cả mét. Thời này rừng Quảng Trị nhiều vô số giang rừng. Thân nó không như lồ ô mà khác tre. Những bụi giang rậm rạp nằm vắt vẻo bò ngang dọc trong rừng. Những đốt giang chúng tôi chặt ra bó lại thành hai bó và gánh về.
Lạt giang là thứ "quán quân" khi ta dùng để lợp tranh, xây nhà kèo cột. Nhưng lạt giang chúng tôi dùng nó đan rổ rá thì lại không có gì hơn nó!
Tuy vậy, nếu vùng thôn quê nào xa rừng, khi lợp nhà thì làm sao có được giang rừng? Tất cả đều dùng từ những lóng tre "cái", từ đó ta chẻ ra lạt buộc. Dù sao, lóng tre không thể nào dài bằng lóng giang rừng được? Chẻ lạt tre do có mắt ở giữa nên lạt tre thường bị gãy còn lạt giang thì không.
Trở lại chuyện cây mây. Rừng Ái Tử Quảng Trị có nhiều thứ mây, tiếp tục vào trại tù Bình Điền tây nam Huế chúng tôi lại một lần nữa lại gặp những đám rừng nhiều mây vô số... Người ta hay nhắc câu “Nước khe Điên cọp Bình Điền,” toàn vùng này nằm trong rừng mây nên rất độc, uống nhầm nước này hay lên cơn sốt rét. Những năm đầu 1980 những cánh rừng mây nước ỏ đây đã bị những trại tù cải tạo san bằng đốt dọn để trồng lên những rẫy sắn bạt ngàn.
Chuyện đường rừng, chuyện ngày xưa nhớ gì kể đó. Những hình ảnh đó nó tái hiện trong khoảng trời xa xưa khi rừng thiêng còn rậm rạp thâm u. Đã nửa thế kỷ qua rồi, khi con người càng lúc càng đông thì rừng rú năm xưa trong đó có những đồi mây làm gì còn tồn tại?
Khi mây trời vẫn mãi mãi tồn tại, tự do, thênh thang, thì dưới đất những đám "MÂY RỪNG" chắc đã không còn?
