Đinh trọng Phúc - BÁO HIỆU RA ĐỜI CỦA TAM GIÁC TIỀN TỆ THẾ GIỚI: USD-YUAN-EURO

dẫn nhập

Từ cuối tháng 2 năm 2026 khi cuộc chiến do Mỹ Do Thái khởi động đánh vào Iran ngoài cái vòng lẩn quẩn do "cổ họng" dầu thế giới tại Eo Hormuz bị bóp nghẹt, chiến phí Mỹ gia tăng kinh khủng, cuộc chiến từ Iran lan rộng có một vấn đề phát sinh sau khi nguồn năng lượng thế giới thiếu hụt đó là việc Trung Cộng Nga và hôm nay lại cộng thêm Ấn độ, Tây Âu cùng nhiều nước khác đang cùng phát sinh một khuynh hướng mới chống lại PetroDollar đó là sự khởi xướng của "YuanDollar" một từ ngữ xem chừng khá mới so với petrodollar một thuật ngữ quen thuộc sau Thế Chiến II khi nhà giàu thế giới nhất là khối giàu có dầu mỏ từng dùng USD làm của? Một trật tự "tam cực" USD-Yuan-Euro đang được hình thành 

trọng tâm của bài viết gồm

* Hình thành của Petrodollar

* Lý do "nhà giàu" thế giới giữ USD bắt đầu lo lắng

* Sự ra đời của BRICS

* TAM GIÁC TIỀN TỆ MỚI YUAN-USD-EURO

1- KHỐI GIÀU CÓ THẾ GIỚI GIỮ USD LÀM CỦA CÓ THỂ THIỆT HẠI DO USD MẤT GIÁ VÀ KHỐI NỢ QUỐC GIA MỸ TĂNG QUÁ NHANH

  

ĐỒNG HỒ NỢ QUỐC GIA MỸ

U.S. National Debt Clock : Real Time

 

 

Vua Ibn Sa’ud của Arab Saudi và cố TT Franklin Roosevelt trên tàu USS Quincy tại Hồng Hải năm 1945

 LỊCH SỬ THỐNG TRỊ TÀI CHÍNH CỦA USD 

     Kịch bản dầu mỏ mới dự đoán gì về đồng USD

Vào giữa tháng 3 năm 2022, tờ Wall Street Journal đưa tin Arab Saudi  nước xuất cảng dầu thô lớn nhất thế giới từng  đàm phán với Bắc Kinh, khách hàng nhập cảng dầu thô lớn nhất thế giới, để định giá một số dầu xuất khẩu của nước này bằng đồng yuan của Trung Hoa. Tờ Wall Street đã đăng tin báo động rằng: "theo tin từ một số nhân vật tin cậy một hành động như vậy sẽ làm GIẢM SỰ THỐNG TRỊ  của đồng đô la (hay petrodollar)  trên thị trường dầu mỏ toàn cầu

Bất kỳ hành động  nào làm giảm sự thống trị của đồng đô la cũng sẽ tác động đến nền kinh tế toàn thế giới. Do đó, điều quan trọng là chúng ta phải hiểu nỗ lực của Arab Saudi trong việc xích lại gần Trung Hoa có ý nghĩa vì sao và như thế nào.

Nhưng trước khi muốn bàn về vấn dề đó, chúng ta cần lật lại một ít lịch sử.

NHÌN LẠI QUÁ KHỨ và SỰ HÌNH THÀNH PETRODOLLAR do sao?

Vào ngày 14 tháng 2 năm 1945, Tổng thống Hoa Kỳ lúc đó là Franklin D. Roosevelt đã tiếp một vị khách trên tàu USS Quincy, một con tàu hải quân của Hoa Kỳ đang thả neo ở Hồng Hải. Vị khách mời là Vua Ibn Sa’ud của Arab Saudi, quốc gia có trữ lượng dầu mỏ được phát hiện lớn nhất thế giới

   Thật ra vào thời đó, Mỹ là nhà sản xuất dầu lớn nhất trên toàn cầu, nhưng viễn kiến của chính phủ Mỹ về mức cung dầu cho xe hơi của Hoa Kỳ sẽ khiến dự trữ dầu nội địa của nước này sụt giảm nhanh chóng. Hoa Kỳ do vậy cần đảm bảo một nguồn cung cấp dầu khác đảm bảo. Để đổi lấy việc tiếp cận các nguồn dự trữ dầu của Arab Saudi,  Quốc vương Ibn Sa’ud được Hoa Kỳ hứa hỗ trợ đầy đủ về quân sự cho vương tộc Al Saud. Điều quan trọng cần hiểu ở đây là sự đảm bảo an ninh của Mỹ không chủ đích  mở rộng cho lợi ích của toàn dân  Arab Saudi kể cả chính phủ  Ả Rập mà là "o bế" cho triều đại Al Sa'ud mà thôi.

4

hình - vị trí quân sự Mỹ tại Trung Đông các vua dầu 

Arab Saudi quyết định định giá xuất cảng dầu bằng đồng đô la. Nguyên nhân chính là do Hoa Kỳ đã nổi lên như là một nền kinh tế mạnh nhất thế giới sau Thế chiến thứ hai, và đồng USD là trung tâm của hệ thống tài chính mới vào thời điểm  lịch sử đó.

Từ ngày 1 đến ngày 22 tháng 7 năm 1944, một nhóm các chủ nhà băng, chính trị gia và nhà kinh tế tập trung tại khách sạn Mount Washington ở Bretton Woods, New Hampshire, Hoa Kỳ. Mỹ đã sẵn sàng đổi đô la thành vàng ở mức 35 đô la cho một ounce ( hay 31,1 gram). Điều này làm cho đồng đô la trở thành đơn vị tiền tệ quốc tế hàng đầu được lựa chọn, vì nó là loại tiền tệ duy nhất có thể chuyển đổi thành vàng. Điều này đã mang lại cho đồng đô la một đặc quyền thống trị. Các quốc gia khác đã phải kiếm được số đô la này để trả cho các mặt hàng như dầu mỏ.  Do vậy Hoa Kỳ có cơ hội được yêu cầu in tất cả số đô la mà họ cần.

Đặc quyền thống trị  này vẫn tiếp tục cho đến ngày nay mặc dù đồng đô la nay không còn có thể chuyển đổi thành vàng. (từ thời TT Richard Nixon)  Hệ thống tài chính quốc tế xuất hiện sau Thế chiến II vẫn là lý do chính. Cùng với vấn đề đó,  tập đoàn dầu mỏ do Saudi Arab dẫn đầu, Tổ chức Các nước Xuất Cảng Dầu mỏ (OPEC), tiếp tục định giá dầu bằng đô la. Do hầu hết các quốc gia nhập dầu, họ cần đô la Mỹ để thanh toán. Để kiếm được số đô la này, họ cần định giá hàng hóa xuất cảng của mình bằng đô la. Việc này về căn bản đảm bảo sự tiếp tục của hệ thống tài chính toàn cầu dựa trên USD.

SỰ THỐNG TRỊ CỦA HẢI QUÂN HOA KỲ BẢO VỆ CÁC NƯỚC DẦU MỎ TRUNG ĐÔNG NHỜ VÀO ĐỒNG USD LÀ CỦA CẢI CHO CÁC VUA DẦU

U.S. Naval Institute Staff

December 16, 2024 12:36 PM - Updated: January 1, 2025 6:51 PM

cập nhật vị trí các hàng không mẫu hạm Hoa Kỳ vào ngày 16/12/ 2024 

NHƯNG NAY TÌNH THẾ ĐANG XOAY CHIỀU

CÁC VUA DẦU ĐANG ĐẾN GIAI ĐOẠN KHÔNG CẦN CÁC HẠM ĐỘI HOA KỲ DO CỤC DIỆN CHIẾN TRANH THẾ GIỚI ĐÃ THAY ĐỔI SÂU SẮC 

CÁC HẠM ĐỘI KHỔNG LỒ TỪ TỪ LỖI THỜI QUA HÌNH THÁI CHIẾN TRANH HIỆN ĐẠI 

CÁC HÌNH THÁI CHIẾN TRANH BẰNG HỎA TIỄN,  DRONES, TRANH ĐIỆN TOÁN ĐIỆN TỬ, NGOẠI TẦNG KHÔNG GIAN CÙNG SỰ VƯƠN LÊN CÔNG NGHỆ QUÂN SỰ CAO CỦA CÁC KHỐI CHỐNG USD ĐANG THU HÚT CÁC VUA DẦU TRUNG ĐÔNG

SỰ CHI TIÊU VÔ GIỚI HẠN, NỢ QUỐC GIA CỦA HOA KỲ TIẾP ĐÀ LÀM TRỊ GIÁ USD CÀNG GIẢM KÉO THEO KHO CỦA USD CỦA NHÀ GIÀU THẾ GIỚI NHẤT LÀ VUA DẦU TRUNG ĐÔNG BỊ GIÁN TIẾP HAO HỤT

U.S. National Debt Breaks Records, Tops $38 Trillion

Công tâm mà nói, chính chủ đích và thâm ý của đồng USD hay hệ thống tài chính Mỹ khi Hoa Kỳ từ đó tha hồ mượn nợ và tiêu xài trong khi hậu quả lạm phát USD thì các ông nhà giàu thế giới đều ĐỒNG CHỊU ĐỰNG?

Khó bỏ qua chuyện hơn 4000 tỷ USD Mỹ phát cho dân Mỹ xài trong đại dịch Covid-19 đã góp phần tăng nợ và tăng lạm phát Hoa Kỳ.  

Nhưng hậu quả chung đâu phải số nợ quốc gia Mỹ mà túi tiền nhà giàu thế giới bị GIẢM GIÁ TRỊ DẦN?

SỰ THỐNG TRỊ CỦA ĐỒNG USD ĐỐI VỚI NGƯỜI GIỮ CỦA USD ĐANG ĐI ĐẾN TỨC NƯỚC VỠ BỜ NHẤT LÀ QUYỀN LỰC TRỪNG PHẠT CỦA NGÂN HÀNG THẾ GIỚI VỚI NHỮNG CHỦ NHÂN USD TRONG ĐÓ CÓ CÁC NƯỚC THÙ ĐỊCH NHƯ NGA, IRAN, BẮC HÀN...

 

tỷ trọng màu xanh chỉ NHÀ GIÀU THẾ GIỚI GIỮ USD NHIỀU NHẤT 6461 TỶ USD THỨ 2 LÀ ĐỒNG EURO 2118 TỶ 

SỰ thật nào cũng là sự thật, tuy rằng phần đông chúng ta đêu giữ USD nên chẳng ai muốn bàn nhiều vể vấn đề trên cả?

 

Thưa bạn đọc

Từ Petrodollar, nên bao lâu nay, Đồng đô la Mỹ là đồng tiền chiếm tỷ lệ cao nhất của thế giới, rõ ràng là túi của của các ông nhà giàu thế giới (xem hình trên). Do đó là vị thế thống trị của đồng đô la mang lại cho Hoa Kỳ sức mạnh cưỡng chế  mà nước Mỹ từng sử dụng dưới hình thức ĐÓNG BĂNG hay THU GIỮ USD để trừng phạt các đối thủ. Trong hai thập niên qua Hoa Kỳ đã dựa vào các lệnh trừng phạt tài chính ngày càng thường xuyên hơn. Điều này càng làm cho các ông nhà giàu đang giữ USD cảm thấy bất an dù họ vẫn là đồng minh của Mỹ.

    Người ta lập luận Mỹ càng lúc càng dùng đồng đô la như một vũ khí cho chính sách ngoại giao đó là nguyên cớ cho các nước dù đang buôn bán hợp tác với Mỹ  càng chuyển các hoạt động kinh tế xuất cảng sang các loại tiền tệ khác để tránh mối họa trừng phạt cưỡng chế usd trong nay mai. Càng lúc càng có sự gia tăng chính sách "chống đô la", được xác lập để giảm sự phụ thuộc vào đồng tiền USD. Mặc dù trước mắt chính sách chống đô la chưa đạt được mục tiêu  nhưng các phân tích hiện chỉ ra trong nhiều trường hợp đã thành công. Các mô hình "phi đô la hóa" sau các lệnh trừng phạt; điển hình Nga và Arab Saudi đã bán dầu cho Trung Cộng và lấy đồng yuan. 

Mặc dù chưa ai kết luận các lệnh trừng phạt đe dọa vị thế của đồng đô la là đồng tiền chủ chốt của thế giới, do người ta lo sợ hậu quả tương lai như Nga và một số đối thủ khác của Mỹ nhưng hậu quả tiềm tàng của việc lạm dụng các lệnh trừng phạt vẫn rất đáng lo cho họ. 

Đáng chú ý nhất là khi Mỹ đã lạm dụng các lệnh trừng phạt để làm vũ khí ngoại giao rõ ràng nó đang làm suy yếu hiệu quả của trừng phạt theo thời gian khi các đối thủ của Hoa Kỳ phát triển các hệ thống và phương pháp hợp tác riêng biệt tách rời USD mà chúng ta có thể theo dõi phần tiếp theo...

PHẦN 2

 KHỐI BRICS- MỤC ĐÍCH VÀ TOAN TÍNH 

KHỐI BRICS GỒM BRAZIL, RUSSIA, INDIA, CHINA VÀ SOUTH AFRICA 

hiện đang có thêm hàng chục thành viên mới tổng cộng dân số bằng nửa thế giới

hình -BRICS  (đỏ và màu vàng) SO VỚI G7 HIỆN TẠI

Nhóm BRICS viết tắt từ Brazil, Russia, India, China, South Africa là 5 nước tiên phong cho khởi đầu một liên minh kinh tế đối trọng với khối kinh tế Tây phương do Hoa Kỳ cầm đầu nay đã trở thành một thế lực chính trị lớn trong hai thập kỷ qua tức là sau năm 2000. Ý chính là họ dựa trên mong muốn tạo ra một đối trọng với ảnh hưởng của phương Tây trong các thể chế chính trị kinh tế toàn cầu.

Putin hiện có thể tăng cường sự tập trung chống phương Tây, bao gồm cả các nỗ lực nhằm loại bỏ đồng đô la Mỹ trong đó có sự tiếp tay của Trung Cộng một cường quốc kinh tế đang đứng trước cuộc chiến thương mại với Hoa kỳ nhất là sau khi Donald Trump nhậm chức vào ngày 20 tháng 1 năm 2025.

Tưởng cũng cần nhắc lại, các nước tạo nên BRICS là Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi,  thành lập vào năm 2009, BRICS là hậu quả do họ đã và đang bị các cường quốc phương Tây thống trị quá mức và họ nhận thấy kinh tế Tây phương cuối cùng lại chẳng làm lợi gì cho họ là các nước đang phát triển ngoài bị USD khống chế và ràng buộc. Khối này đã qua hai thập niên tìm cách phối hợp các chính sách kinh tế và ngoại giao của các thành viên, thành lập các thể chế tài chính mới và giảm sự phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ. Nga và Trung Cộng là hai lực tác động chủ chốt trong khối BRICS.

Tuy nhiên dù muốn hay không,  BRICS đã phải vật lộn với những ý kiến chưa thống nhất nội bộ về nhiều vấn đề trong đó có quan hệ với Mỹ nhất là gần 3 năm Nga xâm lăng Ukraine. Nhưng điều báo động cho khối kinh tế USD là số lượng thành viên ngày càng tăng của khối này vừa mở rộng ảnh hưởng vừa tạo ra những căng thẳng mới. Trong đại hội lần thứ 15 của BRICS năm 2023 BRICS loan báo sẽ có 5 thành viên mới được vào BRICS chính thức từ tháng Giêng 2024 là Argentina, Egypt, Ethiopia, Iran, Saudi Arabia và the United Arab Emirates. Trong 5 nước này đáng chú ý là Saudi Arabia là vua dầu thế giới. 

TẠI SAO BRICS ĐANG TRỞ THÀNH MỐI LO CHO KHỐI USD?

Tuy BRICS đang là một khối kinh tế ban đầu còn lỏng lẻo do họ là một khối kinh tế đang cố gắng PHI TÂY PHƯƠNG HÓA nhưng hiện tình nay đang báo hiệu họ đang phối hợp nỗ lực kinh tế và ngoại giao xung quanh một MỤC ĐÍCH  CHUNG.  Mục đích chung đó là gì? Họ rõ ràng đang tìm cách xây dựng một biện pháp chính trị kinh tế rất chiến lược chống đối lại những gì họ coi là sự thống trị của quan điểm phương Tây ví dụ chẳ Ngân hàng Thế giới (World Bank), Nhóm G7 và Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.

Dĩ nhiên việc mở rộng BRICS trong năm 2024 đi theo nhiều tác động địa chính trị nếu chúng ta để ý tới DÂN SỐ hiện tại của BRICS là bao nhiêu? Mười nước BRICS hiện chiếm hơn một phần tư trữ lượng kinh tế thế giới và chiếm tới 1/2 dân số toàn cầu. Đây là điều đáng báo động cho khối USD. BRICS với sự tiếp tay của Trung Cộng và Nga. Phải nhắc lại số lượng thành viên ngày càng tăng cũng mang đến những thách thức mới cho khối USD đó là chưa kể sự phản kháng ngày càng tăng từ các quốc gia phương Tây và sự chia rẽ trong khối USD nhất là sau khi Donald Trump nhậm chức. Vừa qua, một số nhà chính sách châu Âu đã cảnh báo tâm lý chống phương Tây đang ngày càng trở nên sâu sắc hơn. BRICS là kết quả của phản ứng yếu kém của phương Tây đối với nhu cầu của các nước thu nhập thấp hay nghèo. Họ nói rằng các nước phương Tây hay khối USD cần bắt đầu cải cách các tổ chức tài chính to lớn hơn. Có nhà phân tích cho rằng phương Tây bao lâu nay kiêu ngạo hay coi thường sự phát triển hay nhu cầu phát triển của Nam Bán Cầu là điều không quá đáng. Có một số phân tích gia cho rằng cố gắng phi đô la hóa của BRICS dù sao chăng nữa sẽ làm suy yếu của đồng USD và do sức khỏe kinh tế của Hoa Kỳ đang có vấn đề nhất là con số nợ quốc gia của Mỹ đang chạm ngưỡng 35 trillions USD?

GIÁ TRỊ ĐỒNG TIỀN ẢO BITCOIN CÀNG LÚC CÀNG TĂNG 

Chính Elon Musk vừa qua đã cảnh báo cú "bankruptcy" của Mỹ không là viễn tưởng và nay hành động hay xu hướng rất đáng nghi của Elon Musk về "vỗ béo con heo" kho tàng Bitcoins (tiền ảo) để giữ của cho chính Elon Musk với sự tán đồng của Trump là điều đáng nghi ngại trước? Chúng ta nên quan tâm tại sao vàng càng lúc càng tăng giá trị do nhu cầu giữ của trên thế giới càng lúc càng nhiều? Tổng hợp lại nó báo hiệu cho tâm lý bất an về USD đó thôi.

Cuộc thi tài chạy đua giữa thỏ (USD) và Rùa (BRICS) trong truyện ngụ ngôn xưa cho chúng ta thấy bác rùa tuy chậm nhưng kiên trì nhưng cuối cùng đã thắng chú thỏ (USD) ngông nghênh tự kiêu và ngạo mạn. Nhất là chúng ta chớ quên có vua dầu Arab Saudi đang là thành viên trong khối BRICS, Ấn Độ và Trung Cộng hiện nay là hai khối kinh tế to lớn của thế giới. Điều đáng chú ý và ắt hẳn bạn đọc không quên Nga tuy có nền kinh tế không lớn hơn Trung Cộng và Ấn độ nhưng là nước có kho vũ khí hạt nhân đứng đầu thế giới. Tại sao chúng ta không nghĩ rằng BRICS đang dựa vào sức mạnh HẠT NHÂN của Nga. Nói về kinh tế dĩ nhiên là sức tiêu thụ, sự tiêu thụ của khối BRICS chiếm nửa dân số thế giới là vấn đề khó thể bỏ qua.

SỰ THẬT TRONG BỀ SÂU

NHÀ GIÀU THẾ GIỚI AI ĐANG GIỮ USD LÀM CỦA ĐANG ĐỨNG NGỒI CHẲNG AN TRÊN NÚI CỦA DO HỌ VỪA LO NGẠI VỪA BẤT MÃN VỀ USD

ĐỒNG TIỀN LIỀN KHÚC RUỘT VẤN ĐỀ SÂU XA NHẤT LÀ LÚC CÁC ÔNG NHÀ GIÀU THẾ GIỚI TỪNG ĐAU LÒNG KHI CỦA CẢI CỦA HỌ BẰNG USD ĐANG BỊ GIẢM GIÁ TRỊ DẦN ĐI QUA SỰ TIÊU PHA QUÁ TRỚN CỦA HOA KỲ KHIẾN HỌ BẮT BUỘC PHẢI TÌM PHƯƠNG KẾ MỚI?

HÀNH ĐỘNG TIẾP THEO CỦA NHÀ GIÀU THẾ GIỚI LÀ GÌ? CÒN NHIỀU GAY CẤN NHƯNG ĐIỀU ĐÓ CHẮC CHẮN SẼ XẢY RA .

Phần III

 KHI CÁC ÔNG NHÀ GIÀU THẾ GIỚI ĐẦU TIÊN LÀ Á CHÂU BẮT ĐẦU RÚT VỐN RA KHỎI MỸ 

Từ lúc Trung Cộng bắt đầu được Mỹ cho gia nhập Thị Trường Thế Giới Tự Do WTO năm 2004, chính là bước mở đầu cho định hình hoàn chỉnh của toàn cầu hóa kinh tế thế giới lúc Bắc Kinh chấp nhận làm một Đại Công Xưởng Chế Xuất cho hàng tiêu dùng và sau này vươn lên làm đầu tàu chính cho chuỗi cung ứng thế giới. Thị trường tiêu thụ khổng lồ Mỹ là nước hưởng lợi từ giá tiêu dùng rẻ và bao nhiêu thặng dư mậu dịch buôn bán với nội địa Mỹ đa phần đầu tư vào Mỹ. Các cường quốc xuất cảng Châu Á đi theo công thức vậy: Bán hàng cho Mỹ xài rồi đầu tư số tiền kiếm được vào cho Mỹ vay nợ.

Ngọn gió xoay chiều, khi số nợ Mỹ lớn lên với con số ngợp mặt thì TT Trump trong nhiệm kỳ 2 này quyết tâm tái định hình thương mại toàn cầu qua chính sách thuế quan hay là "bảo hộ mậu dịch". 

Riêng Châu Á đã có 7.5 ngàn tỷ USD đầu tư vào Mỹ qua dạng trái phiếu. Lớn nhất là Nhật, thứ hai là Trung Cộng có khối lượng đầu tư qua trái phiếu bonds đối với Hoa Kỳ.

Nổ lực tái định hình chính sách kinh tế vừa qua với danh từ "To Lớn và Đẹp Nhất" của TT Trump ước tính gia tăng thêm nợ hơn 3000 tỷ USD. Elon Musk phải tháo chạy do không thể giữ lời hứa cắt giảm chi tiêu 2 ngàn tỷ USD cho nợ công Mỹ thực sự như "gáo nước chữa nhà cháy" qua Dự Luật vừa qua của Trump. Đồng USD từng mất niềm tin và làm cho nhà giàu thế giới lo sợ khi Bạch Ốc từng làm USD làm vũ khí trừng phạt mà Nga là điển hình.

Nga từng bị tổ chức Ngân Hàng Swift thế giới loại ra khỏi vòng chơi USD, thì Bắc Kinh có thể nghĩ rằng nay mai cũng đến phiên họ?

Đài Loan và Nam Hàn hiện đang bị Trump ép tăng giá đồng bạc của họ với nhiều lý do nhất là dựa vào "ô dù quân sự" của Mỹ điều này họ bị thiệt hại do đồng nợ của họ đối với Mỹ bị giảm rõ rệt. 

Từ lúc TT Trump nắm quyền cho đến nay là lúc toàn bộ thế giới đều chao đảo do chính sách thuế quan táo bạo và chưa hề có do ông Trump đề ra. Đồng USD như đã nói trên đang giảm dần giá trị so với của cải đầu tư của các ông nhà giàu Châu Á. Chính đây là lúc dòng vốn USD từ trái phiếu tại nội địa Mỹ sẽ bị BẮc kinh và Tokyo lần lượt rút đi ra khỏi Mỹ. 

Chính sách bất ổn và không chắc chắn của TT Trump dù cho hiện nay ông đang tạm gác hay giảm thuế quan tạm thời cũng làm cho thế giới khó lòng tin tưởng. "Gậy Ông đập Lưng Ông" chính sự 'khó đoán' của một đối thủ chính trị cho thế giới từ chiến thuật "đàm đánh , đánh đàm" của Donald Trump đang gây hại cho Hoa Kỳ.

President Trump presented Musk with a golden key

ELON MUSK RỜI BẠCH ỐC VÀO THỨ SÁU 30/5/2025 ĐƯỢC TT TRUMP TẶNG cho CHÌA KHÓA VÀNG

Hơn ai hết sau khi Elon Musk rút lui ra khỏi vai trò lãnh đạo của cơ quan Hiệu Quả Chính Phủ (DOGE), Musk cay đắng thốt lên 

-TỪ NAY TÔI KHÔNG MUỐN CHỊU TRÁCH NHIỆM GÌ ĐỐI VỚI TT DONALD TRUMP NỮA...

và sau đó ông Musk lại viết trên mạng X rằng...

"Tôi xin lỗi, nhưng tôi không còn chịu đựng được nữa. Dự luật chi tiêu khổng lồ và vô lý cùng đầy dẫy sự ngu ngốc cục bộ (pork filled) của Quốc Hội, quả là một sự gớm ghê đầy kinh tởm..."

IV TAM GIÁC TIỀN TỆ THẾ GIỚI MỚI PHẢI CHĂNG ĐANG HÌNH THÀNH VÀ KHÓ TRÁNH KHỎI

Đồng đô la Mỹ từ lâu đã giữ vị thế là đồng tiền thống trị thế giới tiền tệ. Chủ yếu nhờ vào quy mô khổng lồ cùng sự ổn định vượt trội của nền kinh tế Mỹ và tính thanh khoản vượt trội hàng đầu. Những yếu tố đó đã củng cố vị thế thống trị của đồng đô la trong thương mại và tài chính quốc tế, trong bối cảnh nền kinh tế Mỹ có giá trị lên tới hơn 32 trillions+ (GDP 2026). Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hai đồng tiền khác — đồng euro  và đồng yuan— đã nổi lên như những đối thủ tiềm năng thách đố vị thế thống soái của USD

Kể từ ngày 28/2/2026 thời điểm Mỹ và Israel tấn công vào Iran cho đến nay xem như Mỹ (TT Trump) đang sa lầy vào cuộc chiến do TT Trump tự mình khai hỏa bỏ qua đồng minh cho đến nay Tehran đã sử dụng Eo biển Hormuz, điểm nghẽn tuyến biển quan trọng có sức mạnh "còn hơn hạt nhân" do eo biển huyết mạch này là luồng máu quan trọng cung cấp năng lượng cho toàn cầu. Thật vậy càng lúc Eo Hormuz càng làm sức ép mặc cả trong cuộc đối đầu với Hoa thinh Đốn. Iran đóng cửa eo biển này nhất tàu của phe Mỹ Do Thái trong khi Teheran chỉ cho phép tàu  container từ các nước phe họ đi qua. Iran còn yêu cầu các nước này trả lệ phí phí bằng đồng Yuan hoặc tiền mã hóa. Trò điểm huyệt này có thể khiến Hoa Kỳ rúng động sâu sắc khiến TT Trump đã đáp trả bằng cách ra lệnh hải quân Mỹ phong tỏa luôn eo biển Hormuz. Trong giai đoạn đầu tư bản năng lượng Mỹ như Esson, Mobil...giàu lên nhanh chóng nhưng nhìn toàn cảnh Hoa Kỳ thì toàn dân Mỹ phải "è lưng" gánh thêm gánh nặng hàng hóa tăng giá, thổi con gió nóng lạm phát tăng nhiệt chứ chẳng có khả năng hạ nhiệt?

 Nhà giàu Dầu Mỏ từng giữ USD làm của tại sao họ thấy quá thiệt hại do USD càng mất giá như các phần trên đã chỉ. Tiếp đến là sự phản kháng mà bước khởi đầu trọng yếu nhất so với các manh nha bắt tay với các nguồn tiêu thụ khổng lồ là Trung Cộng và Ấn độ...  Arab Saudi từng bán dầu cho Bắc Kinh lấy yuan trong các năm trước nhưng đây là dấu hiệu cho thấy sự trỗi dậy về quyền lực tiền tệ của đồng Yuan. 

 Thật ra, khái niệm "petro-yuan" từng khởi xướng lần đầu vào năm 2018 thông qua việc triển khai các hợp đồng tương lai dầu thô định giá bằng đồng nhân dân tệ trên Sàn giao dịch Năng lượng Quốc tế Thượng Hải – rồi khái niệm trên đã có đà hiện thực hóa khi thế giới chứng kiến cuộc chiến Mỹ/Iran do TT Trump và TT Do Thái Neptanyahu khởi động 

 Tehran dĩ nhiên từng sử dụng đồng YUAN  để né tránh các lệnh trừng phạt của phương Tây – vốn làm gia tăng rủi ro thanh toán cho các doanh nghiệp ví dụ TT Trump đang có ý dùng tài sản 300 tỷ USD của Iran từng bị đóng băng theo lệnh Ngân Hàng Thế Giới để "bồi thường" cho các nước tại Trung Đông đang bị Iran đánh phá – các nước  Trung Đông khác đồng thời lại sử dụng "petro-yuan" song song với đồng đô la để đa dạng hóa rủi ro và giảm bớt sự phụ thuộc vào các quyết định kinh tế và chính trị của Mỹ đó là "đóng băng trừng phạt" trong bề sâu đó là sự mất mát sự giàu có của họ khi USD mất giá nhanh chóng từng ngày?

Cuộc chiến từ cuối tháng 2 / 2026 đến nay giữa Mỹ, Israel đánh Iran đã thu hút sự chú ý thế giới vào sức mạnh của hệ thống "petrodollar"  như trình bày trên vốn là nền tảng cho sự thống trị của Mỹ đối với thương mại toàn thế giới. Tuy vậy cách đây nhiều năm, các kinh tế gia thế giới từng cảnh báo cấu trúc tiền tệ petrodollar từng suy yếu rồi.

Các phân tích gia từ thập niên 2020 đánh dấu bước chấn động lớn của USD kể từ 1974 lúc cố TT Mỹ Richard Nixon ký đạo luật mới quy định vàng không còn Bảo Chứng cho USD nữa? Cho đến nay cứ mỗi ngày cuộc chiến tiếp diễn, số nợ quốc gia MỸ càng phình to thì vết rạn nứt trong hệ thống petrodollar càng sâu sắc thâm trầm hơn.

Tuy rằng đồng USD vẫn còn áp đảo do trữ lượng nó lớn nhất so với trữ lượng các đồng tiền mạnh toàn cầu. Nhưng càng có nhiều quốc gia dầu khí dùng hóa đơn bằng yuan càng góp phần đa dạng hóa ngoại tệ bản vị hay nói khác đi là kho dự trữ ngoại hối. Hệ thống Liên Ngân Xuyên Biên Giới CIPS của Bắc kinh một mạng lưới thanh toán do Ngân Hàng Nhân Dân Trung Hoa (PBOC) ra mắt 2015 đang dần có thế mạnh thay thế dần sức mạnh thống trị của hệ thống SWIFT của Phương Tây. Chúng ta còn nhớ sau cuộc chiến do Putin đánh Ukraine SWIFT từng hất cẳng đồng rúp của Nga và Ngân hàng Thế Giới của phương Tây vẫn còn đóng băng hàng trăm tỷ USD của Nga.

Mối nguy cho USD do nền tảng thanh toán xuyên biên giới từ Bắc Kinh-Hồng Kong-Thái lan- các Tiểu vương Quốc Ả Rập Thống Nhất UAE và Arab Saudi đang mạnh lên nhanh với sự tiếp tay của Ấn và Nga đó là sự trở mình đáng báo động do họ bao lâu nay bị sự kềm tỏa của vòng Kim Cô USD. 

Rõ ràng sự vươn mình của YUAN và Tây Âu sau khi Hoa Thịnh Đốn vứt bỏ hay ghẻ lạnh với NATO càng đẩy đồng EURO về với vòng tay của YUAN hơn bao giờ hết.

Trong lúc TT Trump không ngớt 'chửi rủa' NATO là "ăn bám, phụ thuộc" không đóng góp nhiều hơn, chính đây là sức mạnh gián tiếp đẩy dần Tây Âu hay đồng EURO nghiêng về đồng YUAN hơn bao giờ hết. Một Anh Quốc đang có xu hướng không còn Brexit nữa có nghĩa là đồng EURO sẽ mạnh hơn khi nền kinh tế ANh QUốc bắt tay với Âu Châu, phải chăng đây là sự trở về?

Một câu hỏi lịch sử cho số phận Sadam Hussein trước khi chết từng muốn thoát khỏi vòng kim cô Petrodollar đi với euro? H Cùng với Iran từng có ý này khi muốn yuan trong thanh toán dầu mỏ và cuộc chiến tiếp theo? Những gì cho số phận Arab Saudi khi tiếp tục nồng ấm với yuan?

Nói gì thì nói, khủng hoảng lan rộng hiện tại tại Trung Đông cùng với rạn nứt ngày càng sâu giữa EU và đồng minh Hoa Kỳ dưới thời TT Trump đang thúc đẩy các nhà lãnh đạo EU hội nhập nhanh vào petro yuan.

Lúc này đây, tuy chưa vội nhưng thuật ngữ petro yuan chớ vội cho là hoang tưởng? 

Một con én tuy không là mùa xuân nhưng nó đang "báo hiệu mùa xuân đang đến"!

Dưới bầu trời này chẳng có chuyện gì mà không xảy ra?

Who know?

Đố ai Biết được?

edition 

Đinh trọng Phúc

7/8/2026 San Jose USA

CHỢ QUẢNG TRỊ XƯA VÀ "TÁM NGÕ ĐƯỜNG THÀNH"

THÀNH PHỐ QUẢNG TRỊ XƯA ĐÃ TRỞ THÀNH BÌNH ĐỊA SAU CHIẾN TRẬN 1972

Chào bạn đọc

Cuộc chiến Mùa Hè Đỏ Lửa 1972 trong lịch sử chiến tranh VN đưa đến cuộc tái chiếm và tiếp đến sau Hòa Ước Ba Lê 1973 cùng trao trả tù binh bên dòng Thạch Hãn. Qua bức hình tài liệu trên chứng minh cho chúng ta thấy trong đó Thành Phố Quảng Trị hoàn toàn tan nát.  

Do vậy bài ký ức này người viết chỉ mong phác thảo lại một hình ảnh thành phố QT trước 1972 (không phải QT hiện nay) ra sao khi nó đã vùi sâu trong tro tàn dĩ vãng.

Đinh trọng Phúc

ngõ thứ 1 vô chợ QT có Pharmacy Việt Tiến & tiệm bánh Phú Vinh

Tên khá lạ, nhưng người viết sẽ kể cho quý bạn nghe "tám nẻo đường thành" của Chợ  Quảng trị ngày xưa cho nó "văn nghệ" một tí đó thôi.

Như người viết có đánh số thứ tự màu đỏ từ 1 đến 8 trên sơ đồ Chợ Tỉnh vẽ lại. Nếu ta lấy con đường Trần Hưng Đạo làm trục chính thì ngõ thứ 1 vô chợ qua ngã Pharmacy Việt Tiến (hình trên), ai người ở đây sẽ rõ.

Ngõ thứ 2 cũng tiếp theo Trần H Đạo đi xuống, theo hình dưới có Mũi Tên Đỏ vô chợ ngõ này có tiệm sắt ông Kỳ bên phải người lính.

Đi xuống tiếp nữa (sau lưng người lính) chúng ta sẽ gặp đường Phan bội Châu, quẹo trái ta gặp ngõ thứ 3, ngõ này ngó qua là Tiệm ăn Đường Ký tiệm này chú Tàu chủ tiệm làm Mỳ Hoành Thánh, mỳ Sợi, Phở Mỳ xào giòn, xào mềm, bánh bao... rất ngon. Ngày xưa thân phụ người viết hay đưa vào tiệm Đường Ký ăn nên nhớ mãi. Thằng Phúc (cũng tên Phúc ) con trai chú Đường Ký học chung với người viết vào năm lớp nhất (Nhất C) tại trường Nam Tiểu Học. Tội nghiệp Phúc nghe đâu sau này hắn mất sớm không nghe tung tích.

Theo ngõ thứ 3 này vào chợ phía trái là tiệm Hồng Phát và kế là tiệm hàng lớn hơn nữa của Chú Bảo An cũng người Tàu Minh Hương. Chú Bảo An người ốm yếu chuyên ngồi ngó ra. Bán sĩ lẻ tạp hóa đủ thứ nhưng có người làm lo. Vừa vào chợ, phía bên phải ,ngõ này có Trung Hoa Hội Quán và Thiên Hương Cotab...

Chúng ta ra lại và tiếp tục theo Phan bội Châu hướng bờ sông sẽ có ngõ thứ 4. Ngõ này vô gặp Lido Ảnh Quán. Ngõ thứ 4 này hơi đối diện bên kia đường phan bội Châu là Tiệm ăn Tàu Nhuận Ký và 2 tiệm cùng chủ Quảng Tường bán nông ngư cơ cùng tạp hóa son phấn hàng giá trị khác...

Tiếp tục ngõ thứ 5, mời ban theo dõi hình trên. Ngõ thứ 5 mới đối diện chính thức với 2 tiệm Quảng Tường. Phan ngọc Hà con út của Quảng Tường ở cùng tp San Jose với người viết. Chị Phan Bích thì ở bên Pháp. Thím QT thì quá vãng tại San Jose này năm sáu năm rồi...

trong hình: phía xa là Lầu ông Hứa Đức Hào và xa hơn là Lầu Mệ Xạ Bình đằng đó là ngõ số 7

Giờ chúng ta ra gặp bờ sông và quẹo trái. Ngõ thứ 6 vô chợ gặp ngay hàng cá hàng thịt. Hình ảnh trên chụp từ balcon của quân đội Mỹ 1968. Sau Mậu Thân chụp từ cao xuống xa xa là hai cái lầu của thương gia Hứa đức Hào và xa nữa là lầu Mệ Xạ Bình (thân mẫu chị Quỳnh Hoa chồng là kỹ sư Nguyễn Trí / Nam California)

Tiếp tục theo bờ sông tới múi đầu đường Quang Trung, ta quẹo trái sẽ gặp Ngõ thứ 7. Ngõ này bắt đầu múi đường Quang Trung. Ngó lui là Lầu Mệ Xạ Bình như đã nói trên. Ngõ thứ 7 có gì đáng nói? nếu vô ngõ này, phía bên trái là dãy nhà xưa, thấp bán tạp hóa đủ thứ. Họ là người bắc di cư 1954 ở đây lâu rồi. Người viết có người bạn thời tiểu học (lớp Nhất) có tên là Hoàng Đạo. Cùng lớp có Phúc con Tiệm Đường Ký như vừa nói. Ở đây có lúc người dân quê lên bán gióng, mũng thúng, đòn gánh, kể cả than ...dựa vào vách nhà cái lầu Ông Hứa Đức Hào.

sau lưng ông cảnh sát, đi lui qua khỏi Miệu Ô Voi là ngõ số 8 (mũi tên chỉ)

Thôi, ta không vô chợ mà lui ra Quang Trung tới hướng Ngã tư Tân Mỹ...Chưa tới ngã tư chúng ta sẽ gặp ngõ cuối cùng là ngõ vô chợ số 8. (hình trên) Chưa vô ngõ này, bên phải có tiệm bánh kẹo chị Uyển và tiệm ăn Tàu có tên Thanh Thanh.  Tiếp tục vô ngõ số 8 này. Bên trái có quán bún bò Huế o Kiến thân mẫu của đứa bạn học tên là Nguyễn Hiếu (người viết nhớ xưa bạn này cũng tên Phúc...cái lớp nhất C niên khóa 1964 lại có 3 tên Phúc?) Hiếu rất có Hiếu, ngày xưa đó đi học về là ra phụ bán với mạ mình. Ngõ cuối số 8 này vui lắm. Lâu lâu lại có chiếc xe tạm gọi là "mãi võ Sơn Đông" ra bán thuốc. Xe ra là lúc chợ ở đây ồn ào vui nhộn. Lại có con khỉ giúp làm trò nữa mới thích. Nơi đây hàng rau trái Nam Đông Gio Linh khoảng hai ba ngày, lúc xế trưa thường có chiếc  xe chuyên chở hàng buôn chuyến chở rau trái vô tận Chợ ở ngõ cuối số 8 này. Bao nhiêu rau trái từ cresson mít sắn dây Gio Linh. Trái cây rừng rau chè lá từ Nam Đông, Tân Lâm của Quận Cam Lộ đều đổ tại đây bỏ sĩ cho người buôn trong chợ bán lại. Người viết tin rằng hàng rừng xanh như sim, mốc, hột sót, dâu rừng...đều là thứ hàng từ Nam Đông, Gio Linh vô cả. Tội làm sao, chiếc xe buôn ngày đó người chủ tên Kim trúng mìn VC! Thảm cảnh ra sao người viết lâu ngày quên mất chỉ nhớ cái tên là "xe Chú Kim" mà thôi.

 Ở đây có mấy hàng gương lược bánh kẹo làm thủ công tại gia..Mấy o bán hàng ngày xưa đó giờ đã thất bát thập hơn rồi...Thời gian là ảo ảnh phù du hơn nữa thế kỷ qua đi như là giấc ngủ. Ngó lên là những cái lầu Tiệm Vạn An tạp hóa, một bên là Lầu Ông Chút áo quần, tạp hóa đủ thứ...đứng đây, ngó chệch qua phía trái ta sẽ thấy cây Sanh to lớn xanh ngắt (hình trên) dưới đó là hàng chén đọi sành sứ ...

CHỢ TỈNH NGÀY GIÁP TẾT

Tết đến xuân về trên phố chợ Quảng Trị những ngày xưa từng mang một sắc thái an bình trầm mặc. Khó lòng nhận biết vẻ huyên náo, rộn ràng lo toan như các thành phố lớn khác. Quê hương của miền "địa đầu" một từ dành riêng cho người QT ngày xưa biết, trong thời binh lửa cộng thêm hoàn cảnh địa lý cùng gian khó eo hẹp thì cảnh chợ tết khó mang hình ảnh phồn vinh, nhộn nhịp bằng nơi khác được. Người viết muốn vẽ lại nét chấm phá nào đó cảnh chợ tết Quảng Trị những năm trước thời điểm thống nhất 1975 cho các thế hệ sau 1975 có cơ hội hình dung ra được một ngày xưa Quảng Trị ra sao?

Tháng Chạp về rồi, phố chợ Tỉnh (tiếng ngày trước chỉ dành riêng nói về Chợ Quảng trị) mọi tiệm hàng, sạp bán đang làm mọi thứ chuẩn bị đón tết. Khó có ánh nắng đẹp trời, tháng Chạp hay có mưa phùn, mưa về đông lạnh là thời gian đón tết nên người mình chẳng ai phiền hà, lo ngại.  Bốn cạnh con đường Trưng Trắc quanh chợ, nói cho đúng ra ta thấy toàn nón lá nhấp nhô. Khách mua hàng vây quanh mấy chiếc ‘du du’ trông như những chiếc dù lớn, hình vuông mà những người bán hàng đã thuê từ phu chợ.

     Khách đi chợ đa số đều choàng quanh người bằng những tấm ny-lon che mưa đơn giản. Từ mấy làng gần Tỉnh, dân quê đã gánh lên mấy thứ rau trái trồng ở nông thôn. Mọi người đi vào trung tâm chợ qua tám hẻm phố. Hẻm cạnh Ảnh quán Li Đô đây là khu vực rau tươi. Có mấy gánh cải cay từ Nhan Biều qua hay từ Sải gánh lên từ lúc rạng sáng. Người dân quê phải gánh bộ năm, bảy cây số mới lên đến chợ Tỉnh.

   Ba ngày tết, nhà nào cũng không thể thiếu thứ cải cay do nó dùng để làm dưa. Thứ dưa cải cay ngày đó có một vị cay  đặc biệt. Lúc chúng ta ăn hương cay bốc tận hốc mũi, thế mà mấy ngày tết ai cũng cần có dưa cải cay. Sau này, đi đâu người kể cũng không thể thấy được loại cải nào có hương vị cay hơn. Người dưới quê còn gánh lên chợ tỉnh một thứ đặc biệt nữa, đó là cây củ kiệu. Khí hậu Quảng Trị rất hạp với giống cây kiệu. Kiệu được trồng nhiều nên người ta bán được từng gánh. Kiệu mua về, được làm dưa cả ba phần: rễ, củ, và lá chẳng bỏ phí thứ nào. Dưa kiệu Quảng trị cũng có hương vị riêng. Nhắc đến dĩa dưa giá mấy bà nội trợ nơi quê nhà thì không bao giờ thiếu được kiệu và dĩa dưa giá luôn đi kèm theo dĩa thịt heo ba chỉ, luộc săn giòn.

mũi tên là lầu nhà thầy Hồ thế Vĩnh Ngôi sao là ảnh quán LiDo nhìn chợ xưa ta thấy nón là phần nhiều

   Con đường Trưng Trắc bốn cạnh hình vuông bao quanh khu chợ, san sát tiệm hàng. Khu phố quanh chợ cung cấp nhiều mặt hàng sỉ và lẻ đi khắp nơi. Tuy nhiên có điều lạ,  tám hẻm vào chợ thì dành cho người "buôn thúng bán mẹt" hay từ dưới quê lên bán những nông phẩm gì họ có được, chẳng ai gây khó cả.  

   Rời mấy gánh rau cải tại con hẻm sát cạnh Ảnh Quán Lido, chúng ta sẽ thấy mấy bà nội trợ đang chờ đến lượt mình được cắt (bào) từng mớ gừng để làm mứt. Gừng có được thuê cắt thì lát mới to và đẹp. Gừng Quảng trị cay thật, mứt gừng nếu ít cay khi thưởng thức với trà ngon trong dịp Tết thì sẽ mất hương vị đi nhiều! Thời gian này những sạp mứt bánh đã được bày bán nhiều, nhưng mứt bánh chợ Tết Quảng trị nói chung đơn sơ, bình dị không màu mè kiểu cách lắm.

   Ngước mắt nhìn lên đó là mấy tiệm thuốc lá cẩm lệ đang cắt thuốc tối đa mới kịp bán cho khách hàng. Đứng đây ta chỉ nghe tiếng máy chạy xình xịch suốt ngày. Ngày cận tết thuốc cẩm lệ bán được nhiều. Có thể có bạn đọc còn nhớ tên hai tiệm thuốc cẩm lệ này. Người viết chỉ nhớ bảng hiệu có chữ Phát đằng sau...Hai ông chủ người Quảng Nam, nhân công khá đông, đều là đồng hương với nhau cả. Thợ thầy luôn tay tẩm và cuốn từng đống thuốc thành những cuộn tròn trông như những con rắn màu vàng nhạt đang khoanh mình trên nền xi măng bóng loáng. Thuốc cẩm lệ bán nhiều như thế mới biết người QT mình hút thuốc nặng thật. Ngày trước người kể chuyện từng thử hút cẩm lệ nhưng nặng quá đành 'bỏ cuộc'. 

   Hướng bờ sông từ đường Gia Long đi vào, đối diện hai tiệm nông ngư cơ và tạp hóa Quảng Tường là hẻm thông vào chợ. Ở đây có tiệm mễ cốc Nguyễn Xuyến, dân quê gánh than củi từ các làng thượng nguồn sông Thạch Hãn như An Đôn, Tích Tường, Như Lệ hay xa hơn nữa tận Trấm về bán tại hẻm này. 

  Có lúc trời mưa, mấy người bán than củi mang mấy chiếc áo tơi đan từ lá rừng, trông xa như những con nhím. Họ kiên nhẩn, yên lặng đứng chờ khách mong bán xong để có tiền đong gạo hay mua mắm muối.
Theo lối này men sâu vào trong là hàng tôm cá, những mớ cá tươi từ dòng sông Thạch Hãn ngoài kia mới được đánh mang lên. Vẫn có cá biển từ Cửa Việt hay Gia Đẳng, nhưng cá biển mùa giáp tết thật hiếm. Mùa đông lạnh, người ta chủ yếu dùng mắm, ruốc, cá khô nhiều hơn. Cạnh đó là dãy hàng cơm bình dân, dành cho khách buôn bán, lao động trong chợ. Trong luồng gió lạnh, nồi bún xáo, dưa kho từ dãy hàng cơm đang bốc hương nghi ngút khiến ai cũng cảm thấy đói bụng.

Từ chợ cá ngó vô là hàng thịt. Mấy o bán thịt đều ở gần lò thịt bò tại thôn Thạch Hãn hay lò thịt heo tận thôn Đệ Tứ lên bán tại đây. Thời đó người mình còn nuôi heo đen, giống không to nhưng chỉ được nuôi ròng cám và thân chuối nên thịt rất ngon.

    Nem chả Quảng Trị thật tuyệt, những lọn nem có truyền thống gói trong một lớp lá vông, rồi mới đến lá chuối mà phải là lá chuối mốc nên nem mau lên chua và sẽ có vị ngon đặc biệt. Kế đến chả lụa cũng theo một công thức gia đình. Khi làm chả người ta cũng kén chọn lắm; thịt heo phải gần ló sát sinh nên khi làm chả thịt còn tươi rói. Giã thịt làm chả cũng lắm công phu; phải giã bằng cối, giã và ‘quết’ cho thật đều tay không nghỉ thì chả mới ngon được.

   Từ đường Quang Trung có hai hẻm thông vào chợ. Hẻm thông vào tiệm Vạn An có những loại trái cây được buôn về từ mấy quận miền núi như tắt, quít, thanh trà, bưởi, rau cresson từ Nam Đông về, hay thơm, mít, chuối, sắn dây (sắn dây) từ quận Gio Linh mang vô. Có khi tôi thấy còn thấy bán cả mấy loại trái hoang dã như hồng leo, sim, muồng, mốc, .. luôn cả hạt sót hay mít rừng (mít nài) nữa. Thời con nít tôi hay lân la tới gần mấy sạp hàng trái cây hoang dại này. Gần đoạn này có mấy sạp hàng bánh kẹo làm theo kiểu thủ công gia đình, hay mấy hàng gương lược đơn sơ, mộc mạc. Họa hoằn lắm không khí ở con phố này cạnh tiệm Vạn An mớI ồn ào hẳn lên khi có một xe bán thuốc quảng cáo từ mấy tỉnh trong nam ra tận đây. Họ có thêm con khỉ làm trò giúp vui thu hút đám đông hiếu kỳ tụ lại, nhưng mấy xe bán thuốc Nam này chỉ ra vào mùa nắng ráo mà thôi.

     Trước khi vào trung tâm đình chợ, tôi không quên cây sanh cổ thụ, lá xanh ngắt rợp bóng bốn mùa. Dưới gốc cây to có thờ phượng khói hương nghi ngút, người ta cầu xin mua may bán đắt. Qua hết mấy gian hàng gạo và hàng sành sứ cùng tô chén thì đến trung tâm đình chợ. Đình chợ rất rộng được chia theo thứ lớp riêng biệt cho từng loại hàng. Đặc biệt và sang trọng là hàng vải , mấy sạp hàng vải chiếm đa số trung tâm đình. Mấy cô bán vải có dáng dấp đài các ngồi bán trên mấy sạp gỗ lớn bóng loáng. Lúc vắng khách mấy cô khoan thai và chậm rãi ngồi ‘lể’(khều)ốc gạo, một đặc sản từ lòng sông Thạch Hãn, dân chài đem lên chợ đong bán bằng lon sữa bò

Từ xa là CÂY SANH CHỢ TỈNH. Phía góc phải là ông già đội khăn đóng đứng cạnh cột điện. sau chiêc xich lô là tiệm thuốc Tây Sau chiếc xe bán sinh tố là tiệm bánh Phú Vinh, .đằng xa cuối hình xa là lầu ô Hứa Đức Hào thương gia gạo

Các lầu tiệm từ gần đến xa có lầu tạp hóa MỸ DUNG- Lầu ông Út -Lầu Vạn An xa nhất là Lầu Ông Hứa Đức Hào sau lưng dãy nhà lầu là ĐƯỜNG QUANG TRUNG

*
   Song song đình Chợ tôi cảm thấy ồn nhất vẫn là hàng thợ thiếc. Tiếng gõ, tiếng cắt nghe thật chói tai...thế mà mấy chú vẫn làm suốt ngày. Cạnh đó, có mấy quán thợ may kế nhau. Gần tết mấy cô thợ may làm không hết việc. Đa số mấy cô thợ may đều học nghề từ Thanh Bình, một tiệm lớn rất đông học trò gần đình Chợ. Cũng có một ít tiệm may hạng sang (tailor) nhưng chúng đều nằm dọc theo con phố chính Trần hưng Đạo. Những tiệm này mang những bảng hiệu như Vĩnh Tân ở tận lò mỳ Đắc Lập, qua khỏi ngã tư Đồng Dụng mới thấy các tailor như Thiện Mỹ, Phan Xuân Sang…

   Trước khi ra khỏi chợ cũng có mấy tiệm vàng như Kim Yến, Kim Ty... khách mua sắm không đông bằng các tiệm khác. Trước mấy tiệm vàng, có một số sạp buôn áo quần may sẵn cùng đồ chợ trời. Cũng có vài ba bó bông huệ hay bông phượng vàng, bánh in để cúng lễ bày bán gần đó. Ai trong túi tiền bạc hơi dồi dào có thể bước qua bên kia, vào tiệm bánh Phú Vinh mua ít trăm "gam" bánh ngon hảo hạng, dành biếu xén hay để các cụ thưởng thức với ấm trà ngon.

   Đến khi màn đêm buông xuống khi tất cả hàng quán đã cửa đóng then gài, nếu có dịp đi hướng sau mấy tiệm vàng ban sáng chúng ta sẽ thấy một quán duy nhất bắt đầu mở cửa: đó là quán bún bình dân Ông Két. Dưới ánh điện vàng vọt lù mù, khách ăn đêm để cả hai chân lên trên mấy băng gỗ dài, đang hì hụp thưởng thức mấy tô bún gân (tai môi bò) nóng hổi và cay xè. 

Ăn đêm xem chừng hiếm. Do đêm về hàng quán trong chợ đều đóng cửa. Kể cả mấy tiệm ăn bao quanh chợ tỉnh như Nhuận Ký, Đường Ký, Lưu Khách theo đường Phan Bội Châu hay Thanh Thanh cạnh đường Quang Trung; tình hình chiến sự không ai bán ban đêm. Một thời các quán ăn ngoài bờ sông gần múi đầu đường Quang Trung có bún thịt nướng hay chè đá có bán một ít buổi chiều và đầu hôm ...

Đó là những sinh hoạt quanh chợ tỉnh, ồn ào nhộn nhịp ban ngày. Một thành phố giới tuyến, xa mịt mùng mút đầu miền nam, khói lửa chiến tranh khiến khung cảnh sinh hoạt vui chơi ăn uống về đêm khó hình thành như vài thành phố trong nam.

Nhớ về một thành phố ngày xưa, nói cho cùng, đó là một thành phố lính. Hàng ngày thành phố ngập tràn màu áo ô liu của người lính VNCH. Một thành phố đối diện với VĨ TUYẾN ngăn đôi đất nước VN một thời. Ngày ngày nghe tiếng bom rền đạn réo thay cho những gì lạc thú vui chơi trong thời hòa bình.

*

...Khói lửa chiến tranh vẫn triền miên từ Mậu Thân 1968 tới Hạ Lào 1971 và Cao điểm 1972...thành phố năm xưa từng đón nhận bao chiếc xe chở xác tử sĩ hi sinh trong cuộc chiến. Thành phố từng ngậm ngùi nhìn chiếc cầu Ga sụp đổ hay từng đoàn người dân ra đi hoảng hốt trong khói lửa càng ngày càng đậm nét rồi  một ngày 1972 thành phố năm đó đã tan nát dập vùi trong bom đạn chẳng còn một viên gạch nào nguyên vẹn.

   Dù trong mưa phùn gió bấc rét lạnh căm-căm, hay trong cơn nóng cháy da của nắng lửa nam Lào, chợ Tỉnh ngày xưa lúc nào cũng mang một dáng vẻ bình yên và trầm lặng; không xô bồ, náo nhiệt như những thành phố to lớn khác. Thế nhưng tôi luôn cảm thấy chợ xưa ấm cúng, gần gũi vô cùng. Giờ hình ảnh, âm thanh hay bao hương vị ngày trước chỉ còn lại trong hồi ức cho tất cả con người thị xã. Hôm nay nơi chốn tha hương, ngàn trùng diệu vợi, kẻ viết bài này vẫn luôn hoài niệm về Chợ Tỉnh với nỗi nhớ da diết khôn nguôi nhất là những khi tết đến xuân về./.

Đinh trọng Phúc 

edition 4/8/2026 

San Jose USA